وقتی‌که یک “سطر” کمر استعمار و استبداد را شکست

«قریب صد سال پیش دیدند که یک پیرمردی در یکی از دهات عراق وقتی که ایران در معرض فشار بود، یک سطر نوشت و همه قوای خارج و داخل نتوانستند در مقابل این یک سطر مقاومت کنند.»

به گزارش گروه وبگردی ممتازنیوز،جنبش تحریم تنباکو، به رهبری میرزای شیرازی، نقطه عطفی در تاریخ مبارزات ملت مسلمان ایران به شمار می‌آید. تعابیر و تحلیل‌های گوناگونی از جایگاه این واقعه‌ی تاریخی در گاه‌شمار زندگی سیاسی-اجتماعی ایران ارائه شده است.

برخی تاریخ انقلاب اسلامی را با آن آغاز می‌کنند و برخی هم آن را نخستین تلاش ملت ایران برای تحدید اختیارات مطلقه شاهنشاهی، آن هم با حضور همه جانبه ملت تعریف می‌کنند. در ذیل، به طور مختصر، سیر تحلیلی حوادث مربوط به این جنبش تاریخ‌ساز را از نظر می‌گذرانیم.


* انگلیس و سودای امتیازخواهی

در سومین سفر ناصرالدین شاه به اروپا که با نقشه انگلیس و همکاری امین السلطان صدراعظم و توطئه درباریان انجام شده بود، انگلیسی‌ها پیشنهاد چند امتیاز را می‌دهند که یکی از مهمترین آن‌ها امتیاز توتون و تنباکو بود.

برمبنای این فرمان، خرید و فروش توتون و تنباکویی که در ایران به عمل می‌آمد تا انقضاء مدت ۵۰ سال از تاریخ امضاء انحصارنامه، به انگلیسی‌ها واگذار می‌شد. در ۱۵ فصل این قرارداد، صاحبان امتیازنامه متعهد می‌شدند که در سال مبلغ ۱۵ هزار لیره به خزانه دولت پرداخت کنند. در عوض، تمام وسایل مورد نیاز شرکت از جمیع مالیات‌های گمرکی معاف می‌شد و در صورت فسخ قرارداد، زودتر از موعد تعیین شده، ایران موظف بود مبالغ هنگفتی به عنوان خسارت به شرکت طرف قرارداد بپردازد.

میرزا پس از رحلت شیخ انصاری، ۲۳سال جایگاه مرجعیت را عهده‌دار شد.

* میرزای شیرازی کیست؟

سید محمد حسن حسینی مشهور به میرزای شیرازی، در شیراز به سال ۱۲۳۰ قمری به دنیا آمد. از شش سالگی وارد حوزه شد و در هشت سالگی در مسجد وکیل شیراز به مواعظ اخلاق پرداخته و حاضران را به خودسازی و خدامحوری دعوت می‌نمود. او پس از دزیافت حکم اجتهاد در اصفهان برای افزایش اندوخته‌های علمی خو دراهی عراق شد. او در جوار وجود حضرات مقدس آل البیت –علیهم السلام- از درس آیات عظام کاشف الغطا، صاحب جواهر، سیدابراهیم قزوینی و شیخ مشکور حولائی بهره‌مند شد. میرزا پس از رحلت شیخ انصاری، ۲۳سال جایگاه مرجعیت را عهده‌دار شد.

تصویر فتوای میرزای شیرازی

* الیوم…

نصایح خیرخواهان و تهدید مخالفان بر ناصرالدین شاه تاثیری نداشت. او در اوهام بی‌خبری خود و سرمست از سفرهای خارجه و دستگاه قدرقدرت خویش، گوش شنوایی برای شنیدن این اندرزها نداشت. اینجا بود که میرزای شیرازی پس از شعله‌ور شدن آتش اعتراضاتی که از شهرهای مختلف زبانه کشیده بود و امواج فریادهایی که داشت تا کاخ پادشاه می‌رسید، در دو نوبت با تلگراف از ناصرالدین شاه خواست که از واگذاری امتیاز خودداری کند. اما با بی‌نتیجه بودن تلگراف‌ها، از ولایت و زعامت دینی و سیاسی خود استفاده کرد و آن فتوای تاریخ صادر شد: «الیوم، استعمال توتون و تنباکو بای نحو کان، در حکم محاربه با امام زمان –صلوات الله علیه- است.»

میرزای آشتیانی، رهبری معترضان را در ایران به عهده می‌گیرد

* حتی یهودی‌ها هم تنباکو را تحریم کردند

ماموران حکومتی به خشم آمدند. کوشش بسیاری شد که حتی از نشر و دست‌به‌دست شدن فتوای میرزا هم جلوگیری شود. با این همه، حکم الهی میرزای شیرازی به سرعت در میان مردم توزیع شد. خانه‌ها، قهوه‌خانه‌ها، سربازخانه‌ها و حتی دربار و حرمسرای قاجار نیز حکم میرزا را رعایت کردند. جالب اینجاست که «حتی یهودی‌ها و مسیحیان نیز از کشیدن دخانیات خودداری می‌کردند.» حربه بعدی قاجارها تطمیع علما بود که آن هم بی‌نتیجه ماند. میرزای شیرازی آماده بود که حکم جهاد ملت مسلمان را صادر کند. سفرای خارجی هراسناک شده بودند و ناصرالدین شاه نیز به خشونت روی آورده بود. میرزای آشتیانی، عالک جلیلی‌القدر، رهبری معترضان را به عهده گرفت. سرانجام، شاه با گذشت چند روز از اعتراضات گسترده ملت، وادار شد که الغای امتیاز را اعلام کند و در برابر موج عظیم ملت مسلمان به رهبری زعیم عالیقدر آن روزهای شیعه –میرزا محمد حسن شیرازی- تسلیم شود.

* پیامدهای جنبش تحریم تنباکو

در تحلیل جنبش تحریم تنباکو، که یک حرکت توامان ضداستبدادی و ضداستعماری بود، پیامدهای گوناگونی بر شمارده‌اند. از تضعیف استعمار و خط‌نشان کشیدن برای آن، نحذیر سلطنت و نشان دادن قدرت توده‌های مردم تا برخی وقایع عینی مانند انقلاب اسلامی و جنبش ضداستعماری عراق، از جمله‌ی این پیامدها است. حامد الگار ، نویسنده و محقق علوم سیاسی، دراین زمینه می نویسد:
«خاتمه موفقیت آمیز لغو امتیاز درایران یک نتیجه مستقیم داشت و آن افزایش شایان توجه قدرت روحانیون بود. اندکی پس از لغو تحریم، ناصرالدین شاه خود را ناگزیر به احضار علمای تهران دید تا از آنان به سبب تقویت کردن اساس دولت سپاسگذاری کند و به آنان قول داد که در تمام کارهای مهم به صلاح دید و مشورت آنها رفتار خواهد کرد و نامه تملق آمیزی هم به میرزا حسن شیرازی نوشت ۱۰۲ و در ۸ شعبان ۱۳۱۲ که مرگ این مجتهد بزرگ جهانی را سوگوار کرد بر خود واجب دید که در مجلس یادبود او در مسجد شاه حضور یابد. ۱۰۳اما در باطن از تسلیم اجباری خود در برابر علماء خشمناک بود و از نفوذ علماء با امین الدوله درد دل می کرد.»

زنده یاد جلال آل‌احمد نیز در تجلیل از اقدام میرزا و افشاگری بی‌مایگی روشنفکران، در کتاب «خدمت و خیانت روشنفکران» می‌نویسد:
«وقتی میرزای بزرگ با یک فتوا به تحریم تنباکو امر می دهد به اتفاق همه نویسندگان تاریخ مشروطه کمر یک کمپانی خارجی را می شکند (رژی ) و در عین حال آبروی روشنفکر زمان خود را می برد.»

اما امام خمینی(ره) در توصیف اقدام الهی میرزای شیرازی می‌گوید: «قریب صد سال پیش دیدند که یک پیرمردی در یکی از دهات عراق وقتی که ایران در معرض فشار بود، یک سطر نوشت و همه قوای خارج و داخل نتوانستند در مقابل این یک سطر مقاومت کنند. آن مرحوم میرزای بزرگ -رحمت‌الله‌علیه- در سامره تنباکو را تحریم کرد برای اینکه ایران را تقریباً در اسارت گرفته بودند به واسطه قرارداد تنباکو، و ایشان یک سطر نوشت که تنباکو حرام است حتی بستگان خود آن جائر (ناصرالدین‌شاه) هم و حرمسرای آن جائر هم ترتیب اثر دادند به آن فتوی و قلیان‌ها را شکستند و در بعضی جاها تنباکوهایی که قیمت زیاد داشت در میدان آوردند و آتش زدند و شکست دادند آن قرارداد را و لغو شد قرارداد«.

منابع:

میرزای شیرازی و حماسه/ مبلغان ۱۳۸۴ شماره ۶۶

صحیفه نور/ امام خمینی/ مرکز حفظ و نشر آثار امام (ره)

تحریم تنباکو اولین گام رهائی از چنگال استعمار/ جهاد، اسفند ۱۳۶۰، شماره ۲۸

سایت وارثون


باشگاه خبرنگاران
باز نشر: سایت خبری تحلیلی ممتاز نیوز www.momtaznews.com

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. نظرتان را در مورد مطلب فوق بنویسید *

بستن تبلیغ