دنیای تغذیه
شماره ۱۲۴ شهریور ماه ۹۱
عرضه در روزنامه فروشی های سراسر کشور

تاریخچه و مشخصات گیاه شناسی
کشت برنج تقریبا چهار هزار سال قبل از میلاد مسیح در کشورهای هند و چین متداول بوده است. پس از گندم، برنج دومین غله مهم در دنیا محسوب میشود و براساس شواهد موجود، این محصول قرنها پیش از میلاد مسیح و در زمان هخامنشیان رواج داشته و امروزه پرمصرفترین غذای دو سوم جمعیت جهان را تشکیل میدهد. برنج گیاهی است که دارای ارقام زودرس (طول دوره رشد ۱۳۰ تا ۱۴۵ روز)، متوسطرس (۱۵۰ تا ۱۶۰ روز) و ارقام دیررس (۱۷۰ تا ۱۸۰ روز) میباشد. زمان برداشت برنج با توجه به دمای هوا معمولا از ماههای مرداد و شهریور شروع میشود و تا اوایل آذر ادامه مییابد. دو گونه اصلی و مهم برنج شامل: برنج «جاپونیکا» با نام علمیOryza sativa japonica و برنج «ایندیکا» با نام علمیsativa indica میباشد. کشت برنج در ایران نیز در نواحی شمالی کشور و حتی استان خوزستان تاریخچه طولانی دارد. از انواع برنج ایرانی میتوان به گرده، دابو، طارم، چرام، صدری (شامل انواع دمسیاه، دمزرد و دمسرخ)، بینام، چمپا و… اشاره کرد. از تیپهای اصلاح نژاد شده و پرمحصول نیز میتوان از سفیدرود و خزر نام برد. از نظر میزان تولید برنج، استان مازندران رتبه اول را داشته و گیلان، گلستان، فارس و خوزستان در رتبههای بعدی قرار دارند.
ارزش غذایی برنج سفید و قهوهای
رنگ اصلی برنج وقتی در پوسته قرار دارد، قهوهای است که به آن برنج قهوهای میگویند. برای بهدست آوردن برنج سفید، دانههای برنج را در دستگاههای مخصوص میریزند و این دستگاهها پوسته خارجی برنج را جدا میکنند و با ایجاد اصطکاک بین برنجهای پوستهدار با یکدیگر، موجب از بین رفتن غشای خارجی آنها میشوند و در نهایت برنجی به رنگ سفید و شفاف به دست میآید. در طی آسیاب کردن برنج قهوهای و تبدیل آن به برنج سفید، ۶۷ درصد ویتامین B3، ۸۰ درصد ویتامین B1 ، ۹۰ درصد ویتامین B6، ۵۰ درصد منگنز، ۵۰ درصد فسفر، ۶۰ درصد آهن و تقریباً تمامیفیبرهای محلول و اسیدهای چرب ضروری موجود در آن از بین میروند. در حالیکه، برنج قهوهای به دلیل اینکه حاوی فیبر، سلنیوم و منیزیم است، برای بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ مفید میباشد. در جدول صفحه بعد، مواد مغذی موجود در یک لیوان برنج پخته شده سفید و قهوهای با هم مقایسه شده است.
انواع برنج خارجی
برنجهای خارجی انواع مختلفی دارند: برنج باسماتی که نوعی برنج دانهباریک، بلند و کشیده است و بوی بسیار مطبوعی دارد و در دامنههای هیمالیا از بنگلادش تا هند کشت میشود. برنج دانهدرشت که اغلب در جنوب شرقی آسیا کشت میشود و بعد از طبخ، دانهها بهراحتی قابل تفکیک هستند و حالت نشاستهای ندارند. برنج یاسمن که مخصوص تایلند است و دانههای بلند و کشیدهای دارد و رایحه ملایم آن برای تهیه انواع غذاهای با ذائقه آسیایی بسیار مناسب است. برنج دانه کوتاه از انواع دیگر برنجهای خارجی است که فرم بیضی کوچکی دارد و پرنشاسته است و اغلب در کره و ژاپن کشت میشود. این نوع برنج چسبنده بوده و در صورت پخته شدن همه دانهها به هم میچسبند و مخصوص تهیه غذاهای ژاپنی است. برنج گلوتین که به صورت سفید و سیاه در بازار موجود است، محصول شمال تایلند و کشور لائوس است و هنگام طبخ، کوچک و نیمهشفاف میشود، البته برخلاف نام این نوع برنج، گلوتین در ترکیب آن وجود ندارد و بسیار پرنشاسته است و از آن به عنوان برنج چسبناک یا شیرین یاد میشود. تنها تفاوت برنج گلوتینی سیاه با نوع سفید این است که در نوع سیاه، لایه آخر سبوس روی دانه برنج باقی میماند و باعث ایجاد طعم خاص در برنج میشود که در تهیه انواع غذاها یا دسرهای اندونزی، تایلند، فیلیپین و برمه مورد استفاده قرار میگیرد. قابل ذکر است که بیشترین برنج وارداتی ما از کشورهای هند، پاکستان، تایوان، بنگلادش، چین و تایلند تامین میشود.
مواد مغذی موجود در یک لیوان برنج پخته شده سفید و قهوهای
ارزش غذایی برنج سفید برنج قهوهایکالری ۲۶۶ ۲۱۸کربوهیدرات (گرم) ۶/۵۸ ۸/۴۵فیبر (گرم) ۵/۰ ۵/۳پروتئین (گرم) ۵ ۵/۴چربی (گرم) ۴/۰ ۶/۱اسیدهای چرب غیراشباع (گرم) ۱/۰ ۶/۰کلسترول (میلیگرم) ۰ ۰
روشهای نگهداری برنج
نگهداری برنج از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است و کیسه برنج باید در محل خنک و خشک قرار گیرد، زیرا بهترین شرایط برای رشد و تکثیر تخم آفتهای برنج گرما و رطوبت است. حشره کامل مربوط به آفت برنج (شپشک)، حشره سرخرطومی کوچکی به رنگ قهوهای است. رنگ عمومی بالپوشها قهوهای تیره و روی هر بالپوش دو لکه بزرگ به رنگ قهوهای روشن دیده میشود. خرطوم نرها نسبت به مادهها ضخیمتر و کوتاهتر است. خسارت عمده حشره در درجه اول مربوط به لارو است. طول عمر حشره کامل به طور متوسط ۴ تا ۵ ماه است و تعداد تخمهای گذاشته شده ۴۰۰ تا ۵۷۶ عدد میباشد.بهترین راه برای پیشگیری از حشره زدن برنج و حبوبات و تکثیر تخم آفتها درون آنها، نگهداری آنها در دمای مناسب است. مکانهای خشک و خنک، بهترین محل برای نگهداری و انبار کردن برنج هستند.روشهای مختلف دیگری نیز در این زمینه وجود دارد، از جمله اینکه میتوان برای جلوگیری از ورود حشرات به داخل کیسه برنج از حبههای سیر و نمک استفاده کرد که تا حد زیادی نیز در کاهش آفات برنج موثر است. البته از قرصی به نام قرص برنج نیز در کیسههای حاوی این محصول استفاده میشود که یک عدد آن قادر است هزاران شته را از بین ببرد، قرص برنج، قرصی با وزن حدود ۳ گرم با بوی سیر یا ماهی گندیده است که دارای جذب خوراکی و استنشاقی بالایی میباشد. این قرص ترکیب خطرناکی از فسفیدها (فسفید روی، کلسیم و بطور شایعتر فسفید آلومینیوم) است و جهت جلوگیری از آفت زدگی برنج انبار شده، مصرف میشود. قرص برنج همچنین جهت دفع آفات سایر غلات انبار شده و جلوگیری از کپکزدگی خوراک دام، تنباکو و غیره نیز استفاده میشود. در خانه میتوان این قرصها را که به قرصهای سیر نیز معروفند، برای جلوگیری از مخلوط شدن با برنج، داخل یک قوطی کبریت قرار داد و پس از ایجاد چند سوراخ ریز روی قوطی کبریت، آن را داخل گونی برنجها انداخت. این قرصهای سمی به هیچوجه نباید خرد یا لابهلای برنج شوند، زیرا با خوردن اتفاقی آنها، مشکلاتی ایجاد میشود. یکی از سادهترین و در عین حال موثرترین راههای رهایی از شر شپشک برنج، قرار دادن گونیهای آن روی قفسههای مشبکی است که حدود ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر از زمین فاصله دارد، بهتر است از چسباندن گونیهای برنج به دیوار هم خودداری کنید تا جریان هوا به خوبی بین گونی یا کیسههای برنج برقرار شود. حداقل فاصله گونیهای برنج با دیوار باید ۵ سانتیمتر باشد تا گردش هوا به آسانی انجام شود. یک راه ساده و سنتی دیگر جهت خارج کردن شپشکها، هوادهی و گرمای شدید آفتاب بعدازظهر میباشد که میتواند حشرههای برنج را فراری دهد، البته برای پیشگیری از خرد شدن برنج، آن را مدت زمان زیادی زیر نور مستقیم آفتاب قرار ندهید. روش دیگر، پاشیدن نمک لابهلای برنج است که هرچند تأثیر زیادی در از بین بردن حشرات ندارد، اما میتواند تا حدی باعث پیشگیری از تکثیر آنها شود.
نشریه نی نی Nini Mag.