تورم افزایشی یا کاهشی؟

تحلیل این تاثیرات و پیش‌بینی آنها به این گروه کمک می‌کند تا با آمادگی بیشتری خود را در مقابل ریسک‌های احتمالی نوسانات بازار ایمن سازند. اما پیش از آنکه به بررسی تاثیر شاخص بهای تولیدکننده بر اقتصاد و تاثیر نوسانات آن بر تصمیمات سرمایه‌گذاران بپردازیم، بجاست که تعریف جامعی از این شاخص ارائه دهیم.

به طور کلی هدف از محاسبه شاخص بهای تولیدکننده اندازه‌گیری تغییرات قیمت‌هایی است که تولیدکنندگان در ازای فروش کالاها و خدمات خود دریافت می‌کنند. به عبارت دیگر شاخص بهای تولیدکننده قیمت‌هایی را می‌سنجد که هر بنگاه تجاری از سایر بنگاه‌های تجاری دریافت می‌کند. این شاخص به زبان ریاضی به صورت یک شاخص وزنی از قیمت عمده‌فروشی کالاها یا قیمت‌های تولیدکننده محاسبه می‌شود؛ به همین سبب بعضی شاخص بهای تولیدکننده را شاخصی می‌دانند که روندهای قیمتی در بازارهای عمده‌فروشی، صنایع تولیدی و بازار کالاها را منعکس می‌کند (پیشتر این شاخص را در اقتصاد تحت عنوان شاخص قیمت عمده‌فروشی یا WPI‌۲ می‌شناختند). به همین سبب تمام کالاهایی که به صورت فیزیکی در یک کشور تولید می‌شوند در محاسبه شاخص بهای تولیدکننده لحاظ می‌شوند، اما کالاهای وارداتی در این محاسبات مدنظر نخواهند بود. همین تعریف، این شاخص اقتصادی را از شاخص دیگری که بسیار به لحاظ مفهومی شبیه آن است، یعنی شاخص بهای مصرف‌کننده یا CPI‌۳‌، متمایز می‌کند. شاخص بهای مصرف‌کننده قیمت خرده‌فروشی کالاهایی را ارزیابی می‌کند که مصرف‌کنندگان بابت مصرف نهایی آنها پول پرداخت می‌کنند. اگرچه در اکثر موارد شاخص بهای تولیدکننده نیز شاخص عمده‌فروشی کالاها را در مرحله نهایی مورد ارزیابی قرار می‌دهد، اما در بعضی موارد و در بعضی کشورها قیمت‌ها در مراحل مختلف زنجیره عرضه (شاخص قیمت کالاهای واسطه‌ای و شاخص قیمت نهاده‌های تولید) نیز گزارش می‌شود. به‌طور کلی شاخص بهای تولیدکننده استاندارد در اکثر کشورهای جهان ارقام مربوط به سه گروه کالایی مهم را گزارش می‌کند که شامل مواد اولیه، کالاهای واسطه و کالاهای نهایی است.

۱-‌ PPI برای کالاهای اولیه: این شاخص متوسط تغییرات قیمت‌های کالاهایی همچون انرژی، زغال‌سنگ، نفت‌خام و ورقه‌های فولاد را به صورت ماهانه مورد ارزیابی قرار می‌دهد.۴

۲- PPI برای کالاهای واسطه‌۵:‌ کالاهایی که در این مرحله قیمت آنها سنجیده می‌شود اگرچه تا یک سطح خاص در پروسه تولید قرار داشته‌اند، اما نهایی نیستند و برای استفاده در پروسه تولید سایر کالاها به تولیدکنندگان فروخته می‌شوند. این کالاها شامل الوار، فولاد، پنبه و سوخت‌های دیزلی می‌شوند.

۳- شاخص صنعتی PPI (کالاهای نهایی)‌: شاخص قیمت کالاهای عمده‌فروشی که در مرحله نهایی تولید قرار دارند. این شاخص در واقع شاخص اصلی بهای تولیدکننده است.

تغییرات در PPI همیشه باید به صورت درصد بیان شوند، چرا که تغییرات اسمی به سبب عدم وجود سال پایه ممکن است گمراه‌کننده باشند.

شاخص بهای تولیدکننده و اهمیت آن برای سرمایه‌گذاران

شاخص بهای تولیدکننده در ایران برای سال‌های ۱۳۶۹ تا دی‌ماه در جدول و نمودار تغییرات آن در طی این سال‌ها در نمودار آمده است.  همان‌طور که در جدول و نمودار مورد اشاره مشهود است، روند تغییرات شاخص بهای تولیدکننده در طی این سال‌ها در ایران همواره افزایشی بوده است. بر اساس گزارش بانک مرکزی رقم این شاخص در دی‌ماه سال ۹۲ با ۷/۲۴ درصد افزایش نسبت به ماه مشابه سال قبل به ۱/۵۰۴ رسید. رشد این شاخص در طول ۱۰‌ ماه اول سال مذکور نسبت به دوره مشابه سال قبل ۳/۳۵ و در ۱۲ ماه منتهی به دی‌ماه سال ۹۲ در مقایسه با دوره مشابه سال ۹۱، ۳/۳۶ درصد بوده است.اما دانستن این اطلاعات به چه درد سرمایه‌گذاران و سیاستگذاران می‌خورد؟ بزرگ‌ترین ویژگی PPI از نظر سرمایه‌گذاران تاثیر آن در پیش‌بینی CPI است. سبب چنین تاثیری این است که بر اساس تئوری اقتصادی بخش قابل توجهی از افزایش هزینه‌ای که توسط تولیدکنندگان تجربه شده است به مصرف‌کنندگان منتقل خواهد شد و این تاثیر در CPI منعکس خواهد شد (اصطلاحاً گفته می‌شود که PPI بیانگر تاثیرات کانال هزینه در تعیین CPI است). از آنجا که CPI تعیین‌کننده اصلی نرخ تورم در اقتصاد است، ارقام مربوط به شاخص بهای تولیدکننده چشم‌انداز آتی تورم را برای سرمایه‌گذاران روشن خواهد کرد.  بانک مرکزی نیز از این روابط آگاهی دارد، بنابراین گزارش PPI را به دقت مطالعه و بررسی کرده تا بتواند سیاست‌های پولی خود را برای مقابله با تورم تنظیم کند. به عنوان مثال، افزایش ۳/۳۶درصدی PPI در ۱۲ ماه منتهی به دی‌ماه ۹۲ در مقایسه با ۱۲ ‌ماه منتهی به دی ۹۱ در یک نگاه سطحی نشان از آن دارد که نرخ تورم پایانی برای ۱۲ ‌ماه منتهی به دی ۹۲ ممکن است بالاتر از نرخ تورم پایانی در سال ۹۱ باشد. اما این تنها یک تحلیل سطحی است چرا که پیش‌بینی نرخ تورم نیاز به اطلاعات جامعی دارد که PPI تنها یکی از فاکتورهای تاثیرگذار است و ارائه تصویری روشن از نرخ تورم آتی مستلزم تحلیل سایر فاکتورها نظیر نقدینگی و پایه پولی است. از آنجا که بر اساس آمار منتشره از سوی بانک مرکزی آهنگ رشد نقدینگی و پایه پولی و همچنین تورم نقطه به نقطه نزولی بوده است، بنابراین احتمالاً سناریوی حاصل از تحلیل یکسویه PPI صادق نبوده و برعکس تورم پایان سال ۹۲ کمتر از تورم سال ۹۱ خواهد بود و انتظار می‌رود که همین روند در سال نیز تکرار شود.

پی‌نوشت‌ها:

  ۱- Producer Price Index

  ۲- Wholesale Price Index

  ۳- Consumer Price Index

  ۴- Fueling Futures in the Energy Markets.

  ۵- Stage of Processing (SOP) index