نقش ریزمغذی فسفر در بدن

فسفر از جمله مواد معدنی است که در سلامت استخوان‌ها و دندان‌ها نقش بسزایی داشته و ترکیب آن با کلسیم در بافت‌های یادشده رسوب کرده و آن‌ها را مستحکم می‌سازد.

در بدن حدود ۸۰۰ گرم فسفر وجود دارد که حدود ۸۵ درصد آن در استخوان‌ها و دندان‌ها به صورت فسفات کلسیم یا به طور دقیق‌تر به صورت مشتق فسفات کلسیم یعنی کلسیم هیدروکسی آپاتیت یافت می‌شود و بقیه آن در بافت‌های نرم مانند ماهیچه‌ها و سایر اندام‌های داخلی است. مقدار فسفری که در استخوان‌ها یا دندان‌ها موجود نیست در تمامی محلول‌ها و مایعات بدن پخش شده است. این مقاله به اختصار به معرفی و نقش عنصر فسفر در سلامت بدن می‌پردازد.

توصیه‌های تغذیه‌ای برای دریافت فسفر

 بسیاری از غذاها به ویژه غذاهای پر پروتئین مانند شیر، انواع گوشت و تخم‌مرغ حاوی فسفر (عمدتاً به صورت فسفات) می‌باشند که میزان دریافت پیشنهاد‌شده آن ۷۰۰ میلی‌گرم در روز است. فسفر در صنایع غذایی در بسیاری از غذاهای فرآیند شده به عنوان یک افزودنی استفاده می‌شود. به طور مثال در نوشابه‌های گازدار مقدار بسیاری اسید فسفریک وجود دارد که با مصرف آن‌ها دریافت فسفر هم افزایش می‌یابد. تحقیقات علمی نشان داده‌اند که مصرف بسیار نوشابه‌های گازدار تا حد بسیاری به واسطه داشتن همین ترکیبات سبب بروز اختلال در متابولیسم بافت استخوانی شده که به دنبال خود افزایش پوکی و شکستگی استخوان را به همراه دارد. سه عامل مختلف را می‌توان سبب بروز این مشکل ناشی از مصرف بی‌رویه نوشابه‌های گازدار دانست: مصرف بسیار نوشابه‌های گازدار می‌تواند جایگزین نوشیدنی‌هایی با کلسیم بسیار مثل شیر شود که سبب کاهش دریافت کلسیم می‌شود. خواص اسیدی به میزان بسیار اسید فسفریک در نوشابه‌ها، سبب برداشت کلسیم از استخوان‌ها (به منظور خنثی کردن خاصیت اسیدی ایجاد شده) می‌گردد. کافئین موجود در نوشابه‌ها، اتلاف کلسیم از ادرار را افزایش می‌دهد. بنا به پیشنهاد متخصصین تغذیه برای دریافت کافی فسفر، رعایت یک رژیم غذایی متنوع و متعادل کافی است و دیگر نیازی به افزایش دریافت آن از منابع دیگر نمی‌باشد. بنابراین از مصرف مقادیر بسیار فسفر (که در گوشت قرمز، غذاهای فرآوری شده و نوشیدنی‌های کولا) یافت می‌شود اجتناب نمایید زیرا مقدار بسیار فسفر در رژیم غذایی، از دست رفتن مواد معدنی را از سیستم اسکلتی تسریع می‌کند.

نکته مهم

برای جذب بهتر کلسیم، برقراری نسبت متعادل میان این عنصر و فسفر دریافتی ضروری است. به طور مثال شیر مادر بهترین نسبت را از این نظر داشته و به همین سبب نیز کلسیم شیر مادر بالاترین جذب را برای شیرخوار دارا می‌باشد. همچنین پیشنهاد سنتی وجود داشته «که پنیر (منبع غنی از کلسیم و ضعیف از فسفر) همراه گردو (منبع غنی از فسفر و ضعیف از کلسیم) مصرف شود.» شاید توجیه پیشنهاد تا حد بسیاری به برقراری نسبت مناسب بین کلسیم و فسفر دریافتی مربوط بوده است.

مقدار فسفر در بعضی از مواد غذایی

در جدول زیر بعضی مواد غذایی که حاوی فسفر می‌باشند بیان شده است:

منبع غذایی حاوی فسفر                        (میلی‌گرم)

مغز دانه آفتاب‌گردان                               (۳۰ گرم) ۳۵۰

جگر گاو پخته                                          (۳۰ گرم) ۳۰

شیر کم چربی                                       (یک لیوان) ۲۷۵

گوشت کم چربی پخته                            (۱۰۰ گرم) ۲۸۵ 

عدس پخته                                            (نصف لیوان) ۱۶۰

عملکرد فسفر در بدن

فسفر علاوه بر شرکت در فیزیولوژی استخوان، در تشکیل آدنوزین ‌تری فسفات (ATP) نقش داشته و همچنین در اسیدهای نوکلئیک یافت می‌شود که جزئی از سلول‌ها را تشکیل می‌دهند و با ساخت پروتئین‌های بدن و انتقال خصوصیات ارثی ارتباط دارند. آدنوزین تری فسفات (ATP) یک نقش کلیدی در فرآیندهای پیچیده‌ای که توسط آن‌ها، بدن با اکسیداسیون مواد غذایی انرژی کسب می‌کند به عهده دارد. فسفر در متابولیسم چربی‌ها و پروتئین یک جزء ضروری محسوب شده و یون‌های فسفر موجود در خون به حفظ ثبات PH در حدود ۴/۷ کمک می‌کنند. بنابراین به طور اجمال بعضی از نقش‌های فسفر در بدن شامل موارد زیر می‌باشد: تنظیم اسیدیته خون، ذخیره و انتقال انرژِی، تقسیم سلولی و تولید مثل، موجود در پروتئین‌های بدن، جزئی از ساختمان مولکول‌های وراثتی موجود در سلول‌های بدن (RNA و DNA).

عوارض کمبود فسفر

مغز و سیستم عصبی از نظر فسفر غنی بوده و هیچ‌گونه خطری از جهت کمبود فسفر برای بدن وجود ندارد (مگر در شرایط قحطی‌زدگی). از جمله عوارض کمبود فسفر در بدن شامل نارسایی تنفسی، عدم توانایی تشکیل ATP و نارسایی رشد می‌باشد.

بخش تغذیه و آشپزی تبیان

منبع: دنیای سلامت – مهندس مسعود خبازی

مطالب مرتبط:

فسفر