تراژدی در پایان شاهنامه

سرویس تئاتر هنرآنلاین، در نمایش‌های تک‌نفره و مونولوگ‌محور،آنچه بیش و پیش از هر چیز سبب قوت اثر می‌شود،متنِ نمایش‌نامه است و پس از آن،عوامل دیگری نظیر بازیگر،کارگردانی،طراحی صحنه،لباس و نور و غیره. چنان‌که می‌بینیم چند سالی هست گروه تئاتر «لیو»،متن‌های نمایشیِ تک‌نفره‌ای روی صحنه می‌برد که بعضی از آنها اگر ارزش اجرایی و ساختاری هم نداشته باشند،دست‌کم از بُعد نمایش‌نامه قابل‌توجه و ارزیابی می باشند.گویا این خاصیت هنری، به سایر آثار نمایشی راه پیدا کرده تا دیگران نیز در نوشتار اجرایی خود،نهایت سخت‌گیری و سلیقه را اعمال کنند و به نتیجه‌ای درست و ارزنده دست یابند.

این روزها اگر به سالن انتظامی در خانه هنرمندان سر بزنید،شاهد نمایشی خواهید بود با نام «مَنتَشاء» به نویسندگی و کارگردانی مهران رنجبر،که بیش‌ترین موفقیت خود را مدیون متنِ دقیق و هوشمندانه نویسنده است.رنجبر در نگاهی به هنر نقالی و تلفیقی از نمایش‌های اصیل سنتی،آیینی و ایرانی با نمایش‌های مدرن و اجتماعیِ امروز ایران،توانسته راوی قصه‌ای نو و دیدنی باشد.چه آن‌که «مَنتَشاء» در دو بازه زمانی و اجراییِ کهن و مدرن در رفت و آمد است و از آنجا که در بخش کهنِ خود،وام‌دارِ شاه‌نامه و وقایع آن بوده،از سرِ اجبار باید نیرو و ایده‌های بیش‌تری برای ساختِ لحظه‌های دیدنی در قصه‌های اسطوره‌ای حکیم فردوسی به خدمت می‌گرفته که البته رنج‌بر در این مهم،رنج بسیار برده و حاصلی در خور آفریده.

«مَنتَشاء» روایتِ چوب‌دستِ نقالیِ مرشدی نقل‌گوی و شاه‌نامه‌خوان است که برحسب تقدیر شوم، روزی از دستِ او بر سرِ طفلی فرو می‌افتد و بدین سبب،مرشد از جانبِ شنوندگانِ حاضر در قهوه‌خانه تحقیر و تمسخر می‌شود.نویسنده و کارگردان نمایش،این واقعه را با هوش‌مندی و ظرافتی کم‌نظیر و افزودن اندکی چاشنی طنز به ضرورتِ پیشبرد و روایت قصه و آدم‌ها و دیگر شخصیت‌ها و احوال آنها باز می‌گوید و عجب آن‌که در این ره به ورطه ریشخندِ ریشه‌های اصیلِ بومی،قومی و فرهنگی این مُلک نمی‌افتد.مانند صحنه‌هایی که در اشاره به سیمرغ و آتش‌زدنِ پرِ او می‌گذرد و از چند شوخیِ ساده و بامزه فراتر نمی‌رود. با این وجود،لحظه‌هایی که کارگردان برای تصویرگریِ شفاهیِ ماجرای زال و سیمرغ ترسیم کرده، بسی خوش‌مزه و بی‌نقص و عیب از کار درآمده‌اند.

اِشکال کار «مَنتَشاء» نه در متن و کارگردانی،که در انتخاب بازیگر و جنسِ بازی در این نقش است.نمایش نام‌برده سه سال پیش در تئاترشهر توسط مجید رحمتی نیز اجرا شده بود. به نظر با توجه به سابقه رحمتی در ایفای چنین نقش‌هایی، بخصوص در دو نمایش «مجلس نقالی رومئو و ژولیت» و «مجلس شبیه لیر بیچاره»(هر دو به کارگردانی حسین جمالی) که متونی غیرایرانی را در قالب نقالی و روحوضی‌های ایرانی به بهترین شکل ممکن اجرا کرده بود،حضور او در این نقش می‌توانست بر جذابیت و ارتقای سطح کیفی نمایش بیفزاید.منظور از این نظر،ضعف در شیوه بازیگری مهران رنجبر نیست.او همواره با بازی‌هایش در سینما،تلویزیون و تئاتر،استعداد و توانمندی‌هایش را اثبات کرده.موضوع آنست که رنجبر از اساس برای حضور در چنین نقش‌هایی ساخته نشده.از این‌رو وقتی به جلدِ «میرزاعلی‌محمد طهرونی» می‌رود یا همچنین سایرِ پیشکسوتان و نام‌دارانِ حاضر در قهوه‌خانه را بازی می‌کند،چنان که باید باورپذیر نمی‌نماید و به دل نمی‌نشیند و بیش از آن‌که توجه مخاطب را به ماجرا و حکایت جلب کند، او را پس می‌زند و سبب خنده یا ایجادِ حسی ناخوشایند در وی می‌شود.در عوض نگاه کنید رنج‌بر هرکجا وارد نقشِ جوانکِ شوخ و شنگِ قصه می‌شود،انگار انتخابی درست و بی‌کم و کاست است. همان‌طور که در نمایش «اتوبان»(آشا محرابی) در نقش مناسب خود قرار گرفته بود.

برگ برنده «مَنتَشاء»،متنِ خوب و کارگردانی آن است.رنجبر از فضا و دکورِ محدود،در خلق موقعیت و میزانسن‌های لازم برای اجرای نمایش، بهترین استفاده را کرده است.ضمن این‌که موسیقی زنده و حضور کوتاه آهنگ‌ساز در بعضی لحظه‌ها،نمایش را از شکل تک‌بعدی و کسالت‌بار آن خارج کرده تا تماشاگر با علاقه‌مندی بیش‌تری سرنوشتِ آن چوب‌دستِ نگون‌بخت را دنبال کند.نکته جالب‌ توجه در نمایش «منتشاء» این‌که برخلافِ سر و شکل طنزآلودِ نمایش،سرشت و سرنوشتِ عصای مرشد، عاقبتی تراژیک دارد و در نهایت،جای این میراث فراموش‌شده ایرانی،در سطل زباله و غربتِ پاریس است.انگار نباید همیشه هم به این مثل دل خوش کرد که «شاهنامه آخرش خوش است».

احمدرضا حجار زاده

انتهای پیام/۵۳