دکتر عبدالرضا فرجی راد، نایب رئیس انجمن ژئوپلیتیک ایران و سفیر سابق ایران در نروژ در گفتاری برای دیپلماسی ایرانی به مقاومت روسیه در مورد بحران سوریه میپردازد و معتقد است این مقاومت فقط تا جائی است که اطمینان خاطر پیدا کند و اجازه نمیدهد به جنگ سرد دیگری تبدیل شود.
در ماههای گذشته و به دلیل مقاومت روسیه در مقابل غرب برای تغییر حکومت در سوریه و وتوی قطعنامههای شورای امنیت در محافل خبری و رسانههای ایران، بحثهایی در مورد شکل گیری جنگ سرد جدیدی ناشی از اختلافات روسیه و غرب مطرح شده است. طرح این مسائل به این شیوه که فاقد عمق و استدلال کافی است، در رسانهها بر تصمیم گیرندگان سیاسی تاثیر گذار است و ممکن است به اتخاذ تصمیماتی منجر شود که بر خلاف منافع ملی باشد.
سوالی که باید پاسخ داده شود این است که آیا واقعا روسیه به دنبال تقابل با غرب است همانند آن چیزی که در دوران جنگ سرد و جهان دو قطبی وجود داشت؟ به نظر نمیرسد که چنین باشد.
به نظر من استراتژی روسیه در قبال ایالات متحده در سالهای پس از جنگ سرد تغییر نکرده است. روسیه جدید، بنای خود را بر توسعه اقتصادی گذاشته است و به نحوی مدل چینی را دنبال میکند. البته روسیه مشکلات بیشتری نسبت به چین دارد ؛ چرا که چین از جامعه یک دستتری برخوردار است. همچینن روسیه به دلیل نزدیکی به اروپا و حاکمیت گروههای مافیایی و… مشکلات بیشتری دارد. با این حال استراتژی روسیه بر توسعه اقتصادی است از این رو نمیتوان از جنگ سرد دیگری سخن گفت.
امروز “اقتصاد”، حرف اول را در جهان میزند و معیار اول قدرتمندی کشورهاست. بر این اساس است که میبینیم روسیه امتیازاتی به غرب داد تا بتواند به عضویت سازمان تجارت جهانی در بیاید. با این وجود اگر از منظر اقتصادی به روسیه نگاه کنیم، میبینیم که این کشور ضربه پذیری زیادی دارد چرا که اقتصاد نامطمئنی دارد. درست است که سرمایهگذاری خارجی جلب کرده است و زندگی مردم تا حدی تغییر کرده وجامعه مصرفی شده ولی ساختار اقتصادی ضعیف است. همچنان اساس توسعه اقتصادی روسیه بر انرژی است و بالا رفتن قیمت نفت و گاز به این مسئله کمک کرده است. اگر زمانی قیمت نفت و گاز به وضعیت گذشته یعنی ۲۰و۳۰ دلار بازگردد، قطعا روسیه باید امتیازات زیادی به غرب بدهد تا بتواند خود را حفظ کند و این امتیازات سیاسی و حتی استراتژیک خواهد بود. بنابراین روسیه نمیتواند وارد جنگ سردی شود که آینده مشخصی ندارد. پوتین به دنبال قدرتمند سازی روسیه از طریق توسعه اقتصادی، بهبود زیرساختها و جذب تکنولوژی برتر است. کاری که چین در سالهای گذشته انجام داده است.
با این وجود، روسیه برخلاف چین مسائل امنیتی بیشتری با آمریکا و غرب دارد. روسیه پس از فروپاشی شوروی استراتژی امنیتی جدیدی را اعلام کرد که دارای سه حلقه است و خود را از تعهدات نسبت به همپیمانان شوروی خارج نمود؛ یکی از این حلقهها، خود روسیه است، یکی فدراسیون روسیه و دیگری کشورهای مشترک المنافع. در همین رابطه روسیه ثابت کرده است که در مسئله ناتو موفق بوده و گسترش آنرا کنترل کرده است. مسئله گرجستان ضربه مهمی بود که روسیه برای حفظ این استراتژی به غرب زد. روسیه نزدیک به یک سوم خاک این کشور را جدا کرد تا این مسئله را کنترل کند و هرگاه غرب خواست فشار بیاورد با مقابله به مثل روسیه در مسئله هستهای ایران مواجه شدند. در نهایت غرب مجبور شد در این مسئله با روسیه معامله کند.
غرب با روسیه به این توافق رسید، به شرطی که روسیه در شورای امنیت قطعنامه مربوط به برنامه هستهای ایران را وتو نکند؛ مسئله حقوق بشر در روسیه را موقتا مسکوت بگذارد؛ مسئله موشکهای دفاعی در لهستان و چک را کنترل کند و مهمتر از همه در رابطه با تصرف اوستیای جنوبی و آبخازیا سکوت کند. در مورد گسترش ناتو به شرق در اوکراین نیز روسیه توانست تا حد زیادی مسائل را کنترل کند. در قرقیزستان، دولتی که ۵ سال پیش به کمک غرب به قدرت رسید، با یک حرکت روسیه، جای خود را به دولتی متمایل به روسیه داد. یعنی روسیه توانسته است مسائل را کنترل کند.
مقاومت روسیه در بحث سوریه نباید به معنی آغاز چالشی جدی و دامنهدار با غرب و حتی جنگ سرد جدید تعبیر شود. روسیه در این مورد با رویکرد غرب تا حدودی مخالفت میکند. یکی از دلایل این مخالفت این است که روسیه در مورد مسئله لیبی از غرب زخم خورده است و تصور میکند غرب برخلاف قرارهای قبلی عمل کرده است. لیبی بال غربی خاورمیانهای روسیه بود و روسیه میتوانست از آن به منافع زیادی برسد. عراق بال شرقی خاورمیانه، کشوری ثروتمند و برای روسیه مهم بود و از آن بهره میبرد که با حمله آمریکا از حوزه نفوذ روسیه خارج شد. سوریه کشوری نیست که روسیه همچون عراق و لیبی بتواند از آن بهره اقتصادی چندانی ببرد زیرا کشوری است ضعیف، بلکه بیشتر این نزاع به مباحث امنیتی بر میگردد. یک مسئله کم اهمیتتر حضور نظامی در مدیترانه و در پایگاه طرطوس سوریه است که پس از کنترل لیبی توسط غرب اهمیتش بیشتر شده و مسئله مهمتردر رابطه با ایران است که با حلقه سوم امنیتی روسیه ارتباط پیدا میکند. روسیه چندان به سیاستهای ایران علاقهمند نیست و دو کشور سیاستهای متفاوتی را دنبال میکنند ولی باید توجه کرد که هدف اصلی غرب و ایالات متحده در سوریه و چه در لبنان، ایران است. اگر در سوریه رژیم تغییر کند چه اتفاقی میافتد؟ طبیعتا در ابتدا فشارها بر عراق جهت تضعیف بیشتر ایران افزایش مییابد یعنی برای قطع نفوذ ایران در حوزه بعدی. ایران در عراق نفوذ دارد و روسیه میتواند به آینده امیدوار باشد. هرچه نفوذ ایران زیادترشود از نفوذ ایالات متحده کاسته میشود. اگر فشار بر عراق افزایش یابد مزاحمتهای بیشتری برای ایران ایجاد میشود و حتی ممکن است دست به اتخاذ تصمیمات جدیتری بزنند. یعنی ایران را محاصره کنند و خطراتی را ایجاد کنند.
این مسئله به حلقه سوم امنیت روسیه باز میگردد. در حال حاضر حلقه سوم امنیت روسیه یعنی کشورهای جنوبی مشترک المنافع تحت کنترل این کشور است. درست است که آمریکا در این حلقه در حدی حضور دارد ولی اگر تغییر حکومت در سوریه اتفاق بیفتد و سراغ ایران بیایند و ایران از دست برود جنوب حلقه سوم به طور کامل از دست روسیه خارج میشود. یعنی تمام خطوط انرژی که از جانب روسیه به راه افتاده و به واسطه مخالفتهای آمریکا با ایران همراه با دیگر خطوط انرژی، روسیه یکه تاز ورود انرژی به اروپا شده است، تحت الشعاع قرار میگیرد. در این شرایط بخش جنوبی حلقه سوم به راحتی میتواند فضای حیاتی به دست بیاورد و روسیه این کنترل بر بازار انرژی اروپا را از دست میدهد. هم اکنون این کشورها به خاطر مخالفتهای امریکا و همچنین احتیاطهای خودی، از جنوب راه گریزی ندارند و از شمال نیز از سوی روسیه کنترل میشوند.
بر این اساس در صورت باز شدن ژئوپلیتیک این کشورها روسیه مهمترین عامل قدرت خود را یعنی انرژی که با آن با اروپا و غرب بازی میکند، از دست میرود. ضمن اینکه در زمینههای دیگر نیز فرصتهائی برای انها فراهم میشود. به خطر افتادن حلقه سوم امنیتی بر حلقه دوم نیز که اقوام و اقلیتهای روسیه را تشکیل میدهد، تاثیر گذار خواهد بود؛ یعنی آن چیزی که آمریکا میخواهد. لذا مقاومت روسیه در سوریه فقط تا جائی است که اطمینان خاطر پیدا کند و اجازه نمیدهد به جنگ سرد دیگری تبدیل شود.
![]()
Tabnak.IR | تابناک