مثلث سقراط، آئیش، نعیمی

به گزارش سرویس تئاتر ممتاز نیوز// این روزها شرایط کار در تئاتر همانند اکثر رشته‌های هنری در ایران بگونه‌ای‌ست که اجرا و به روی صحنه بردن یک نمایش، آن هم با کیفیتی که علاوه بر جلب نظر مثبت منتقدان، بتواند از نظر گیشه نیز اشخاص ذینفع را راضی نگه دارد، به هیچ وجه کار آسانی نیست. در این میان کمتر کارگردانی را می‌توان پیدا کرد که به سراغ اجرای نمایشنامه‌هایی با پرسوناژهای بسیار و نیازمند به دکورهای بزرگ و پر حجم برود. کاری که حمیدرضا نعیمی با نگارش نمایشنامه “سقراط” و اجرای آن قرار است انجام بدهد.

حمیدرضا نعیمی که تاکنون بارها امتحان خود را در سه حوزه نمایشنامه‌نویسی، کارگردانی و بازیگری در تئاتر پس داده و در هر سه حوزه نیز موفقیت‌هایی کسب کرده، اما خود نعیمی نمایشنامه‌نویسی را به بازیگری یا کارگردانی ترجیح می‌دهد، چراکه معتقد است این توانایی را دارد که در هر حالت و شرایطی با توسل به تعقل بنویسد و هنگام نوشتن بیشتر به خودش نزدیک می‌شود.

او که از وجود موانعی اداری، تغییر برنامه‌ها، کنسل شدن تمرینات، قراردادها و مشکلاتی از این‌دست کمی خسته به نظر می‌رسد، در حالی به سراغ شخصیت تاریخی و بزرگی همچون سقراط رفته که تا به حال در تئاتر ایران نمایشنامه‌ای دربارهٔ او و زندگی‌اش نوشته نشده و در واقع این برای اولین‌بار است که یک نمایش با محوریت این دانشمند بزرگ یونان باستان روی صحنه می‌رود و همان‌گونه که از نام آن برمی‌آید نعیمی در این نمایش به زندگی و اندیشه‌های سقراط، فیلسوف یونانی می‌پردازد.

خالق “درخشش در ساعت مقرر” دربارهٔ نمایشنامه سقراط می‌گوید که برای نگارش این نمایشنامه زحمت بسیاری کشیده و معتقد است که نوشتن نمایشنامه “سقراط” یکی از متفاوت‌ترین و سخت‌ترین تجربه‌های تئاتری‌اش تا امروز بوده، چرا که برای اولین بار، آن هم در متنی نمایشی باید زندگی اندیشمندی را به رشته تحریر در می‌آورده که از او با عنوان شهید راه حکمت یاد می‌شود.

نعیمی توضیح داد: نمایش از تدریس و صحبت سقراط با شاگردانش آغاز و تا زمان دستگیری‌اش و اعدامش با شوکران ادامه پیدا می‌کند.

سقراط، فیلسوف و اندیشمند تاثیرگذاری است که به نوشته مورخان، هیچ‌گاه زحمت نگارش اندیشه‌هایش را به خود نداده و تقریبا هر آنچه امروزه از سقراط می‌دانیم، از طریق افلاطون شاگرد مشهور او به دست ما رسیده ‌است. افلاطون در رساله‌های “آپولوژی”، “کریتون” و “فایدون” به شرح زندگی و محاکمه استادش پرداخته‌ است.

نعیمی دربارهٔ روند نگارش این متن گفت: در نوشتن نمایشنامه تلاش کردم که به وجوه واقعی سقراط نزدیک بشوم و برای ترسیم چنین نگاه واقع‌گرایانه‌ای تا امروز حدود ۱۶ کتاب را در مورد سقراط مطالعه کردم. همچنین تمام کتاب‌هایی که در مورد سقراط از سال ۱۳۴۴ به بعد در ایران به چاپ رسیده را تهیه و مورد بررسی قرار داده‌ام.

در پرده‌ای از این نمایش که نعیمی آن را یکی از مهم‌ترین پرده‌های نمایش تازه خود می‌داند، پس از حضور سقراط و دوستدارانش در یک مهمانی، مناظره و مباحثه جدی بین سقراط (فرهاد آئیش) و یکی از خطیبان مشهور آتن (سیاوش چراغی‌پور) درمی‌گیرد. مباحثه‌ای پیرامون مسائل مهمی همچون؛ ظلم، عدالت و انسانیت که نتیجه این مناظره واکنش تند خطیب و حمله او به سقراط را در پی دارد.

در انتهای این پرده که بسیاری از اشخاص ثروتمند و ملاکین آتن نیز در آنجا حضور دارند تنها فرزند یکی از مهم‌ترین تجار آتن در دفاع از سقراط، خطیب مشهور شهر را که برآشفته شده مورد سوال و نکوهش قرار می‌دهد که این مسئله با مخالفت پدر مواجه شده و پدرش او را به سکوت فرا می‌خواند. این پسر معترض در این جمع برای اولین بار در روی پدرش می‌ایستد و از پدرش می‌خواهد که اجازه بدهد که او حرفش را بزند؛ اما وقتی پدر او را منع می‌کند، به پدرش می‌گوید که زندگی بدون امکانات و در واقع زندگی فلسفی را به زندگی با امکانات اما بدون تفکر ترجیح می‌دهد و در واکنش به عتاب پدرش که کاری می‌کند که از گرسنگی بمیرد به او می‌گوید که دیگر تصمیم‌اش را گرفته و می‌خواهد همانند سقراط و در مکتب او به زندگی‌اش ادامه بدهد.

با خروج سقراط و همراهانش از صحنه، تاجر مشهور شهر که تنها فرزندش را از دست داده و بسیار از این مسئله عصبانی است، در اعتراض به کارهای سقراط و تاثیر حرف‌های او بر جوانان آتن، در مشورتی با یکی دیگر از بزرگان شهر تصمیم می‌گیرد که در یک دادگاه عمومی سقراط را بازخواست کند و بدین ترتیب فرآیند دادگاهی شدن، تبعید، زندان و نهایتا نوشیدن جام شوکران توسط سقراط آغاز می‌شود.

نگارنده نمایشنامه “آژاکس” در ادامه دربارهٔ دکور بزرگ این نمایش که در عمق بسیار بسیار از طرفی کتابخانه‌ای بزرگ و از طرفی دیگر ستون‌هایی پی در پی است، کل جغرافیای نمایش “سقراط” را همین کتابخانه عنوان می‌کند و توضیح می‌دهد که تمام صحنه‌های این نمایش از دادگاه، زندان، خانه و… سقراط در همین دکور و با کمی تغییر اجرا می‌شود. این کارگردان افزود:‌ این صحنه و دکور پرشکوه در نهایت و با مرگ سقراط پس از نوشیدن جام شوکران تبدیل به ویرانه می‌شود و تمام کتاب‌ها فرو می‌ریزند.

خالق نمایشنامه “چه‌گوارا” و “ددالوس و ایکاروس” دربارهٔ سبب انتخاب فرهاد آئیش به عنوان بازیگر نقش اول این نمایش می‌گوید؛ “به این سبب آئیش را انتخاب کردم چون که خودش سقراط است” و ادامه داد: قطعا بازیگران توانا و پرقدرت بسیاری داریم که می‌توانند هر نقشی را بازی کنند، اما من برای این نقش فقط به دنبال بازیگری نبودم که به لحاظ تکنیکی و قدرت بازیگری توانایی انجام کار را داشته باشد، بلکه بازیگر سقراط من می‌بایست به لحاظ شخصیتی نیز شبیه سقراط می‌بود، یعنی عقل و احساس را توامان با داشت. به عبارتی دیگر نوعی جنون و نبوغ را در کنار هم می‌داشت که نهایتا منجر به وقوع انقلاب‌ها و اتفاقاتی در کاراکتر به نام سقراط می‌شد.

نعیمی با اشاره به اینکه در تعریف کاراکتر سقراط با مبحثی به نام طنز سقراطی روبرو هستیم، همزمانی بازی در شخصیتی جدی و طنز را از یکی از ویژگی‌های آئیش دانست و با بیان اینکه؛ فرهاد آئیش یکی از بازیگرانی بود که اگر به پیشنهاد من نه می‌گفت من با مشکل بزرگی در مرحله انتخاب بازیگر مواجه می‌شدم، افزود: انتخاب بازیگری مثل آئیش برای نقش سقراط پنجاه درصد کار بود و توانایی‌ها و زیبایی‌های بازی آئیش هم پنجاه درصد دیگر کار که امیدوارم تماشاگران با دیدن این نمایش متوجه بشوند که ما در کشورمان چه گنج پربهایی داریم.

نعیمی همچنین دربارهٔ گرایش‌اش به متون کلاسیک غربی و فرآیند اقتباس از چنین آثاری نیز با بیان اینکه؛ سبب اینکه من در بعضی آثارم به سراغ اقتباس می‌روم این است که می‌خواهم از فرصت‌هایی که تئاتر در اختیار ما برای دیدن شاهکارهای بزرگ دنیا قرار می‌دهد نهایت استفاده را بکنم، تصریح کرد: مبحث دراماتورژی یکی از مباحث امروزی و مدرن است و ممکن است اگر بخواهیم یک اثر کلاسیک را نعل به نعل اجرا کنیم برای مخاطب امروزی خالی از جذابیت باشد. اثر در یک تعدیل دیگر حیات دوگانه‌ای را آغاز می‌کند بنابراین ما می‌توانیم با اقتباس از آثار دیگر کارهایی را که به لحاظ زمانی و تفکری از ما دور شده‌اند را به صحنه بیاوریم.

همه چیز زندگی‌ام این روزها تحت شعاع سقراط است

فرهاد آئیش بازیگر نقش “سقراط” هم با اشاره به تمرینات خوب و منظم این نمایش گفت: نقش سقراط بی‌تردید پر چالش‌ترین نقشی است که تاکنون به من پیشنهاد شده و من بسیار این نقش را دوست دارم.

این بازیگر در ادامه با بیان اینکه؛ در زندگی‌ام اصولا روی مباحث فلسفی بسیار فعال نبودم اما همیشه دورادور سقراط را دوست داشتم، افزود: الان هم در پی مطالعاتی که برای انجام این کار انجام دادم و خود متن که تقریبا متن کاملی است، می‌بینم که سقراط را بهتر می‌شناسم.

او با بیان اینکه؛ بازی کردن در نقشی مانند سقراط به خودی‌خود کار سختی نیست و مهم آنست که این سقراط به تن من بنشیند و من به عنوان بازیگر با نقشم یکی بشوم، اضافه کرد: در ابتدای کار فکر می‌کردم که من در این نقش باید بیشتر وفاداری تاریخی را حفظ کنم و تصورم این بود که با یک گریم سنگین کلاسیک تاریخی شامل یک ریش فَر بلند و یک سر طاس مواجه می‌شوم اما از جایی‌که متوجه شدم که حمیدرضا نعیمی قصد ندارد سقراط تاریخی را ارائه بده و در جمله‌ای به من گفت که من می‌‌خواهم سقراط آئیشی رو روی صحنه ببرم، چالش من بسیار بیشتر شد، چون مجبور شدم بسیار صادقانه‌تر با نقش برخورد کنم و نقاط مشترک خودم و سقراط را پیدا کرده و روی آنها در عین وفاداری به متن مانور بدهم.

آئیش همچنین یکی دیگر از ویژگی‌های نمایشنامه “سقراط” را به نگاه قابل توجه نویسنده به مسئله زنان عنوان کرد و گفت: نگاهی که نویسنده در این متن به مسئله زنان دارد به شدت من را تحت تاثیر قرار داد. زیرا کسانی‌که من را می‌شناسند می‌دانند که من در کارهایم همیشه به مقوله زن بسیار حساس بودم و کاری که نگاه مردسالارانه داشته باشد را نمی‌توانم قبول کنم. ولی این کار من را متعجب کرد چرا که با توجه به اینکه سقراط بسیار آدم آگاهی به مسئله زنان نبوده و بخصوص که بعضا چیزهایی گفته که با نگاه مدرن امروزی کاملا دور از انصاف است، اما نویسنده با مهارت از کنار این مسائل عبور کرده بدون اینکه به شخصیت اصلی سقراط خللی وارد بشود و ضمن این‌که ما در این نمایش با چهار، پنج کاراکتر زن روبرو هستیم که کاملا با داستان سقراط هماهنگ ارائه می‌شوند.

این بازیگر در پایان با تاکید بر این نکته که سقراط مرکزیت زندگی این روزهای او است و خواب و خوراک و در واقع همه چیز زندگی‌اش را تحت شعاع قرار داده، خاطر نشان کرد که به بازی در این نمایش افتخار می‌کند و بسیار خوشحال است که بازی در این نقش به او پیشنهاد شده است.

“سقراط” در تالار وحدت

نمایش “سقراط” به نویسندگی و کارگردانی حمیدرضا نعیمی و با نقش‌آفرینی فرهاد آییش، لادن مستوفی، یعقوب صباحی، بهناز نازی، نقی سیف‌جمالی، کتانه افشاری‌نژاد، ایوب آقاخانی، بهار نوحیان، سیاوش چراغی‌پور، رضا جهانی، بهمن عباس‌پور، بهنام شرفی، پرهام دلدار، مجید نوروزی و مهرداد خانی، که پیش از این قرار بود از روز ۱۷ آذرماه جاری در تالار وحدت روی صحنه برود، به سبب اجرای نمایش “خواهرانه به وقت خیزران” اثر حسین پارسایی، با تعویق یک هفته‌ای از اواخر آذرماه هر روز ساعت ۱۸:۳۰میزبان علاقه‌مندان تئاتر و فلسفه خواهد بود.

نمایش “سقراط” کاری از گروه تئاتر شایا است و در این اثر نمایشی سیاوش لطفی ساخت موسیقی را برعهده دارد. رضا مهدی‌زاده طراح صحنه و ادنا زینلیان طراحی لباس را انجام می‌دهند. ماریا حاجی‌ها طراح چهره‌پردازی، رضا حیدری طراح نور و محسن گودرزی طراحی حرکت و منصوره قره‌داغی طراح پوستر و بروشور این اثر نمایشی می باشند.

همچنین علی زارعی به عنوان دستیار کارگردان و مدیر تولید، مهدی آشنادوست و امیر خدامی به عنوان عکاس با اجرای این نمایش همکاری دارند. علاوه بر بازیگران نام برده نزدیک به ۲۰ خواننده کُر در اجرای این نمایش روی صحنه خواهند رفت.

انتهای پیام/۳۲/الف