نگاه تثبیت شده آقای کارگردان

شبکه نمایش خانگی در نوروز و نگاهی به «بی خود و بی جهت»/

سینماپرس-گروه نقد/محمدرضا مقدسیان

سینماپرس- «بی خود و بی جهت» شاید شسته و رفته و در عین حال قوام یافته ترین اثر کاهانی در میان سه ساخته اخیرش است. «بی خود وبی جهت» از ان حیث حایز اهمیت است که به نظر می رسد دقیقا مطابق با همان قواعدی که کاهانی در سه ساخته اخیرش سعی در تبیین و بیان آن داشته تولید شده است در عین حال شکل گرفتن نمونه تکامل یافته زوج کاهانی-عطاران را نوید می­دهد.عبدالرضا کاهانی بعد دوره اول فیلسازی اش و بعد از ساختن «آنجا» ، «آدم» و … به نقطه عزیمت «بیست» رسید.

نقطه عزیمتی که اولین قدم جدی برای رسیدن به فضاسازی هایی تلقی می شود که در سه فیلم بعدی اش به عنوان امضای آثار کاهانی نزج گرفت. سبقه تحصیلات آکادمیک کاهانی در حوزه ادبیات نمایشی و تمرکز ویژه او بر ادبیات ابزورد با تمرکز ویژه بر دنیای آثار نمایشنامه نویسان تاثیر گذاری چون «اوژن یونسکو» و «ساموئل بکت» در کنار دل بستگی وطنی او به «حکیم عمر خیام» و مشی فکری «دریاب دمی که زندگانی این است» یا نمونه بهتر آن «ما لعبتکانیم و فلک لعبت باز» که در آثار خیام ساری و جاری است بهترین توجیه برای رسیدن به دغدغه های کاهانی در خلق چنین فضاهایی در آثارش است. نمود بیرونی این سبقه فکری در مرحله بررسی موشکافانه «هیچ» و «اسب حیوان نجیبی است» و «بی خود و بی جهت»(به طور خاص) نشان از آن دارد که «بی خود و بی جهت»، کاهانی گونه و خودی ترین اثر در میان این سه ساخته اخیر او است چه از حیث محتوا و معنا یا بی معنایی تعمدی ای که در فیلمنامه و روابط و رخداد ها دنبال می کند و چه از حیث جنس انتخاب بازیگران و اجرای بازی ها و حتی از حیث میزانسن و دکوپاژ اثر.

از مشخصه های اصلی آثار ادبی و نمایشی ابزورد می توان به تکرار و ممارست در استفاده از دیالوگ های کلیشه ای در موقعیت های کلیشه ای اشاره کرد که این مهم در آثار کاهانی به وضوح قابل پیگیری است.در تمام این آثار شاهد این موقعیت هستیم که شخصیت های مستاصل، سرگردان و ناامید قصه در دل فضای به شدت کمدی- تراژیک، متشنج و بی ثبات به بیان دیالوگ های بیهوده و بعضا بی معنا و قلب شده می پردازند.این همه قطعا زاییده قاعده ای است که دنیای اطراف شخصیت به آنها تحمیل می­کند به بیان بهتر این اتمسفر ابزورد و از تراژدی عبور کرده اطراف است که این جنس رفتارها را از سوی شخصیت ها سبب می شود و نمود بیرونی یافتن یاس، استیصال و باری به هرجهت شدن آنها را تحقق می بخشد. در هر سه اثر متاخر کاهانی یعنی «هیچ»، «اسب حیوان نجیبی است» و البته «بی خود و بی جهت» غالب مشخصه های سینمای ابزورد جریان دارد.

ساخت سه اثر متاخر کاهانی نقطه عزیمت مهمی در سینمای او تلقی می شود.نقش این نقطه عزیمت آنجا نمایان می شود که بعد از وقوع اتفاق قابل اعتنایی مثل «هیچ» در سینمای کاهانی؛ که تلاش او برای دست یافتن به فضای ابزورد در آثارش در انتخاب نام فیلم هم نمایان است؛ عزم جزم او برای ادامه این مسیر در اثر بعدی او «اسب حیوان نجیبی است» را مورد بررسی قرار دهیم. این فیلم ادامه منطقی مسیری بود که آغاز معنادار آن را در «هیچ» دیده بودیم. «اسب حیوان نجیبی است» هم همان خصوصیات «هیچ» را یدک می کشید.

«بی خود وبی جهت» اما در کنار اینکه ادامه منطقی مسیر فیلم سازی کاهانی محسوب می شود و به ظن این قلم بلوغ یافته ترین اثر او در مسیری است که این سالها بری فیلمسازی اش در پیش گرفته از این حیث که کم زایده ترین و سرراست ترین اثر کاهانی هم محسوب می شود به شدت قابل تامل است. شاید در اولین نگاه محدود بودن جغرافیای وقایع داستان این فیلم  و ساده تر بودن وقایع و داستانک های اطراف موضوع بی موضوعی فیلم که همان بی خود و بی جهت بودن همه چیز است، این حس را در مخاطب ایجاد کند که تاتری ترین اثر کاهانی را شاهد است اما به ظن این قلم این تحلیل ابتدایی ترین نوع مواجهه با اثر تازه کاهانی محسوب می شود و بس.

کاهانی در «بی خود بی جهت» به جای آکه بی خود وبی جهت به دنبال کنار هم چیدن داستانک های بعضا نه چندان منسجم و قوام یافته و در خدمت اثر باشد با اعتماد به نفسی به مراتب بیشتر شده از قبل به خط اصلی داستانش اطمینان می­کند و فارغ از تشتت و تکثرگرایی (برای راضی نگاه داشتن مخاطب) نه چندان مفید برای کلیت کار، ساده و سرراست موقعیت مضحک و در عین حال رقت آور شخصیت های داستانش را تصویر می کند. کاهانی در «بی خود بی جهت» ایراداتی که در «هیچ» و «اسب حیوان نجیبی است» سبب دوپاره شدن یا شلخته به نظر رسیدن موقعیت های داستانی شده بود را کنار گذاشته و با تسلط کامل برفضای داستانی اثرش به نوشتن دیالوگ ها،هدایت بازیگران و حتی چیدمان صحنه و دکوپاژ سکانس های فیلم پرداخته است.

در نهایت اینکه به نظر می رسد که کاهانی با ساختن «بی خود و بی جهت» نقطه عطف تثبیت شده ای را در مسیر فیلم سازی اش خلق کرده و شاید اغراق نباشد اگر سبک و سیاق فیلم سازی او در سینمای ایران را حداقل مختص به خودش بدانیم.به نظر میرسد کاهانی با ساخت «بی خود و بی جهت» به امضایی مشخص و تثبیت شده در آثار سینمایی اش رسیده است.