همه پدران صنعت سینمای ایران

پدر سینمای ایران

می‌دانیم که مظفرالدین‌شاه قاجار با وارد کردن اولین دستگاه سینماتوگراف در سال ۱۲۷۹ هجری شمسی به کشور، سرآغازی برای سینمای ایران رقم زد. نام فیلم «دختر لُر» اولین فیلم ناطق سینمای ایران و مرحوم سپنتا به عنوان کارگردان آن را شنیده ایم. «گرداب» هم به عنوان اولین فیلم رنگی تاریخ سینمای ایران در حافظه تاریخی- سینمایی‌مان برجسته است. اما شاید بسیار از ما با اولین سازنده فیلم سینمایی در ایران آشنا نباشیم. اوگانیانس اولین فیلم سینمایی ایران را با عنوان «آبی و رابی» در سال ۱۳۰۹ بر روی پرده سینما مایاک برد. در حالی که اولین سالن سینمای عمومی در سال ۱۲۹۱ ساخته شد، اما سینماهای تأسیس‌ شده به نمایش فیلم‌های غربی که در مواردی زیرنویس فارسی داشتند می‌پرداختند. فیلم «آبی و رابی» یک کمدی سیاه‌و‌سفید و صامت بود که تهیه‌کنندگی آن را ساکوارلیذره بر عهده داشت. اوگانیانس پس از ساخت اولین فیلم‌اش در سال ۱۳۱۱، استودیو پرس‌فیلم را تأسیس کرد اما پس از شکست اقتصادی در ساخت فیلم های بعدی اش به هند مهاجرت کرد و اولین مدرسه سینمایی را در آنجا راه اندازی نمود. اوگانیانس پس از بازگشت به ایران، در سال ۱۳۴۰ در تهران درگذشت و با اینکه روزگاری به اسلام روی آورده بود در قبرستان ارامنه تهران به خاک سپرده شد.

پدر فیلمبرداری سینمایی ایران

نخستین فیلمبردار غیرحرفه‌ای (آماتور) ایران را هم یقینا باید شخص مظفرالدین شاه دانست زیرا او عکاس بود و به این جهت بدون شک دوربین فیلمبرداری را نیز به دست گرفت.

دکتر شهریار عدل محقق و مشاور سازمان میراث فرهنگی می نویسد: اولین فیلمبرداران و فیلم نشانده‌های حرفه‌ای ایران را به احتمال قریب به یقین باید همان میرزاابراهیم‌خان عکاسباشی و پدرش میرزا احمد خان صنیع السلطنه دانست. به این ترتیب خان بابا معتضدی پس از جناب مظفرالدین شاه ، میرزا احمدخان صنیع السلطنه، میرزاابراهیم خان عکاسباشی و مهدی روسی خان ( که در بهمن ماه ۱۲۸۸ از مراسم عاشورای حسینی تقریبا ۸۰ متر فیلم برداشته بود) در واقع پنجمین فیلمبردار در ایران به حساب می‌آید.»

اما خان بابا معتضدی فیلم‌«آبی و رابی» را با دوربین «گومون» خودش مجهز به لنز ۵/۳ زایس و با سرعت ۱۶ کادر در ثانیه فیلمبرداری کرد و این اولین فیلمبرداری در یک فیلم سینمایی در ایران به حساب می آید و در نتیجه باید وی را  پدر فیلمبرداری ایران دانست.
از طرفی دیگر سبک فیلمبرداری جدی و نوین را احمد شیرازی متولد ۱۳۰۹ در سینمای ایران اکثر فیلمفارسی های دوره قبل از انقلاب انجام داد. وی که فعالیت هنری را با چهره پردازی و طراحی دکور در تئاتر آغاز کرده بود او عکاسی در سینمای حرفه ای را با فیلم «محکوم بی گناه» به کارگردانی علی محزون در سال ۱۳۳۲ و فیلمبرداری را با «دزد دربند» در سال ۱۳۳۴ آغاز کرد.

اما هوشنگ بهارلو را می توان اولین فیلمبردار آکادمیک و درس خوانده سینمای ایران دانست. وی که دانش‌اموختهٔ فیلم‌برداری از مرکز تجربیات سینمایی رم ایتالیا است با فیلمبرداری «آقای هالو» در سال ۱۳۴۹ به سینما آمد.

پدر بازیگری سینمای ایران

محمد ضرابی، غلامعلی سهرابی  دو بازیگر «آبی و رابی» اولین فیلم سینمایی ایرانی بودند که ایفای نقش طنز در این فیلم کمدی سیاه و سفید را بر عهده داشتند.عبدالحسین سپنتا با بازی در فیلم «دختر لر» اولین بازیگر مرد تاریخ سینمای ناطق ایران است که  از ۹ فیلم دوره اول فیلم سازی در ایران (۱۳۱۵-۱۳۰۹) پنج فیلم متعلق به اوست و بازیگری  او در طی سال های فعالیتش تنها به بازی در فیلم هایی که خودش کارگردان بوده محدود می شد. اما بسیار ها از جهت قدمت و سبک بازی متفاوت و اقبال عمومی در تئاتر و سینما علی اصغر گرمسیری و اصغر تفکری (علی اصغر حاجی اسمعیلی) می دانند تا آنجا که به اصغر تفکری لقب پدر کمدی ایران هم داده شده است.

اما از منظر دیگر شاید بتوان ناصر ملک مطیعی را اولین بازیگر حرفه ای و صاحب سبک سینمای ایران دانست. ملک مطیعی از بدو ورود به سینما بازی های پراکنده و کوتاهی داشت اما بازی در «ولگرد» (مهدی رییس فیروز، ۱۳۳۱) او را به اوج محبوبیت رساند و بلافاصله در فیلم «گرداب» به کارگردانی و نویسندگی حسن خردمند اولین فیلم رنگی ایران نقش آفرینی کرد و در تمام طول دهه چهل بهترین و محبوبترین بازیگر سینمای ایران بود.

پدر نورپردازی ایران

احمد شیرازی را از آن جمت در فیلمبرداری صاحب سبک نوین و اولین حرفه ای این عرصه تلقی می کنند که کارهایش توام با نورپردازی فوق العاده به نسبت زمان خود بود. وی را می توان اولین کسی به شمار آورد که در فیلمبرداری هایش نورپردازی را مد نظر قرار می داد.

پدر تهیه کنندگی سینمای ایران

اولین فیلم های ایرانی را غیرایرانی ها و بیگانگانی چون ساکوارلیذره بودند اما اسماعیل کوشان متولد ۱۲۹۶ تهران اولین تهیه کننده حرفه ای و تحصیل کرده ایرانی به شمار می آید که ۹۲ فیلم را تهیه کرده است. وی که دارای دکترای اقتصاد از برلین بود، فعالیت هنری را سال ۱۳۲۴ مصادف با جنگ جهانی دوم در استودیو «سس فیلم» ترکیه با دوبله آغاز کرد و پس از بازگشت به ایران سال ۱۳۲۵ استودیو «میترا فیلم» و سال ۱۳۳۰ استودیو «پارس فیلم» را تأسیس نمود. همچنین بر ای اولین با کوشان بود که سیستم استودیویی را وارد ایران کرد و در خدمت سینمای ایران درآورد.

پدر چهره پردازی ایران

چهره پردازی تا قبل از انقلاب چندان در فیلم های ایرانی مورد توجه قرار نمی گرفت و گریم معمولا یک امر فرعی و بی اهمیت تلقی می شد که به صورت کاملا سطحی و مبتدیانه توسط عوامل صحنه انجام می گرفت. اما کنعان کیانی برای اولین بارها به طور جدی در «داش آکل» دست به گریم بازیگران زد.

پدر صدابرداری سینمای ایران

درست است که قبل از انقلاب در فیلم «اسرار دره جنی» صدابرداری همزمان انجام شده بود و این موضوع در چند فیلم دیگر هم تکرار شد اما این عمل به صورت حرفه ای بعد از انقلاب شکل و پا گرفت که به خاطر سیاست هایی بود که سینمای پس از انقلاب اقتضا می کرد. اصغر شاهوردی به همراه جهانگیر میرشکاری و بهروز معاونیان با آغاز فیلم «باشو غریبه کوچک» صدابرداری سرصحنه را به سینما آوردند و تجربیات زیادی را در این زمینه کسب کردند.در آن زمان بوم و وسایل صدابرداری در سر صحنه وجود نداشته و این سه با همکاری هم صدابرداری را انجام می دادند و صدابرداری امروز سینما تربیت شده همین نسل است.

پدر مستندسازی ایران

باز هم نام خان بابا معتضدی در بین اولین های سینمای ایران می درخشد. وی در ابتدای فعالیتش در سینما ابتدا با فیلم‌هایی که از پاریس آمده بود و یا از سینما ایران و علی وکیلی اجاره می‌کرد برنامه نمایش فیلم برای خانم‌ها که در آن موقع از تماشای فیلم محروم بودند، ‌ترتیب داد و سپس به فیلمبرداری از نقاط دیدنی، باغ‌ها وگلخانه‌های تهران روی آورد.
معتضدی در گفت‌وگویش با مجله تلاش می‌گوید:«از آنجا که به کارهای هنری فیلمبرداری و نمایش آن علاقه داشتم با سرمایه کمی که در اختیارم بود یک قسمت از لوازم سینما و دستگاه فیلمبرداری را خریدم و به عشق خود در فنون سینماتوگرافی و فیلمبرداری ادامه دادم. لوازم فیلمبرداری را در حراج تکیه دولت پیدا کردم که همه آنها متعلق به عهد مظفرالدین شاه بودند ،‌با این ماشین آلات ناقص و قدیمی و اطلاعاتی که از کارخانه گومون کسب نموده بودم به فیلمبرداری خصوصی پرداختم که مقداری از آنها تشریفاتی و مقداری هم تفریحی و مدارک تاریخی بودند».

تاریک‌خانه‌ای به وجود آورد و مقداری از نگاتیوهای فیلمبرداری‌شده را در همان تاریک‌خانه که می‌توان اولین لابراتوار چاپ فیلم ایران محسوب کرد، ظاهر کرد.

او در مورد این دوران میگوید:«مدتی به فیلم‌های تفریحی اشتغال داشتم تا این که رضاشاه قدرت را به دست گرفت و مجلس موسسان تشکیل شد و امیرطهماسبی که هنوز وزیر جنگ نشده بود از کار من اطلاع حاصل کرد و مرا احضار نمود و به تشویق ایشان از گشایش مجلس موسسان و تاجگذاری یک رشته فیلم‌هایی در حدود ۱۵۰۰ متر تهیه کردم . چون این فیلم‌ها جنبه تاریخی داشت و لابراتوار من کامل نبود ، آنها را در اینجا ظاهر نکردم بلکه به وسیله مستشار مالیه وقت ،‌آقای کلمن آمریکایی آن را به آمریکا فرستادم. فیلم‌ها در آمریکا ظاهر شد و به تهران بازگشت.» و این اولین جرقه های مستندسازی در ایران بود.

پدر روزنامه نگاری سینمایی

اولین امتیاز مطبوعات سینمایی برای «سینما و نمایشات» اوائل سال ۱۳۰۸ به نام علی وکیلی صادر شد اما اولین شماره «سینما و نمایشات» به مدیریت و سردبیری اسحاق زنجانی در ۴۸ صفحه در قطع وزیری در مرداد ۱۳۰۹ انتشار یافت. با این حال نمی توان از نام پرویز نوری در مطبوعات سینمایی ایران گدشت. وی که از ۱۸ سالگی سردبیر «ستاره سینما» شد، فعالیت هنری اش ر ا در مطبوعات سینمایی با عنوان نویسنده و منتقد و مترجم از سال ۱۳۳۲ آغاز کرد. پرویز نوری تنها منتقد دهه‌های سی و چهل است که همچنان نقد می‌نویسد و جالب اینکه فیلم‌های روز سینمای جهان را نیز پیگیری می‌کند.

پدر لابراتوار سینمای ایران

محسن بدیع دانش آموخته رادیو در لندن اولین دستگاه اتوماتیک چاپ فیلم سیاه و سفید را با یاری دکتر اسماعیل کوشان، طراحی و آماده کار کرد و سال ۱۳۲۷ موفق به ساختن دستگاه اپتیکال صداگذاری روی فیلم شد و صدای سر صحنه فیلم «زندانی امیر» به کارگردانی اسماعیل کوشان در استودیو بدیع انجام گرفت.

مهندس بدیع همه توان و نیروی خود را صرف گسترش استودیوی خود کرد که حاصل‌اش تاسیس یک لابراتوار بود. بدیع اولین لابراتوار رنگی را در ۱۳۴۴ تأسیس و اولین فیلم‌های رنگی را در داخل چاپ کرد؛ کاری که تا پیش از آن با ارسال فیلم‌ها به آلمان انجام می‌شد. با گسترش تولید فیلم‌های سینمای رنگی ۳۵ میلی‌متری «لابرتوار بدیع» را تاسیس کرد و تا آخرین سال‌های زندگی‌اش در امور لابراتوار فیلم در استودیو بدیع که در اواخر دهه ۱۳۴۰ به مرکز خدمات صنایع فیلم ایران تغییر نام داد، فعال بود.

پدر آنونس سینمایی ایران

اینطور که مشخص است ساموئل خاچیکیان اولین فیلم آگهی را برای فیلم «دختری از شیراز» در سال ۱۳۳۳ ساخت.  آنونس « دختری از شیراز»‌ با صحنه ی پر تحرکی از فیلم آغاز می شد و بعد با صحنه ی آرامی ادامه می یافت و سرانجام پس از معرفی بازیگران با صحنه پر تحرک دیگری به پایان می رسید و این الگوئی بود که بعدها مورد استفاده آنونس سازان قرار گرفت .

پدر موسیقی فیلم ایران

اولین موسیقی فیلم را اسفندیار منفرد زاده برای فیلم «قیصر» ساخته است. تا قبل از این فیلم به موسیقی متن فیلم ها چندان بهایی داده نمی شد و حتی در بیشتر مواقع به جای ساخت موسیقی متن، آهنگ ها و موسیقی های اجاره ای را به صورت انتخابی بر روی فیلم ها مونتاژ می کردند.«قیصر» اما با موسیقی متن بدیع و زیبایی ساخته شده بود و بدعتی نو و میمون را در سینمای ایران پی ریزی کرد. کار موسیقی متن فیلم «قیصر» چنان بالا گرفت که به صورت کاست در بازار عرضه شد و اتفاقا فروش خوبی هم کرد.

انتهای پیام/ع/ن.ف