هولمزی که شرلوک هولمز نیست!

سینما در قاب شیشه‌ای نوروز و «شرلوک هولمز: بازی سایه‌ها»/

سینماپرس-گروه نقد/عباس کریمی عباسی

بعضی از اسامی می باشند که شهرتشان همه‌گیر است و عموم مردم دنیا آنها را می‌شناسد. شرلوک هولمز، نامی است که حتی آن‌هایی که کتاب نمی‌خوانند یا فیلم و سریال اقتباس شده‌ای از داستان‌های او را ندیده‌اند، به گوششان آشناست، چرا که در کنار اسامی مشهوری چون انیشتین، ادیسون، دو گل، ژان والژان و… قرار می‌گیرند.

ظهور یک اسطوره ادبی

شرلوک هولمز، مخلوق جاودان سرآرتور کتان دویل، نویسنده و پزشک شهیر انگلیس است که اولین بار در رمان «بررسی در قرمز لاکی» (۱۸۸۷) پا به عرصه ادبیات گذاشت و پس از آن در چهار مجموعه داستان کوتاه و سه داستان بلند دیگر ظاهر شد.

اولین جرقه‌های خلق این شخصیت زمانی در ذهن دویل زده شد که وی به عنوان دانشجوی پزشکی نزد استادش تجربه می‌آموخت. روزی که یک مرد به مطب استاد مراجعه می‌کند، استاد دویل شغل، تعداد فرزندان، بیوه بودن وی عمل خدمت و بیماری‌اش را با یک نگاه متوجه می‌شود و به مرد می‌گوید. دویل از این نگاه تیزبینانه دچار شگفتی می‌شود و کارآگاهی با نام شرلوک هولمز را می‌آفریند که با توسل به نگاه دقیق، جمع‌آوری اطلاعات لازم و استنتاج، تمام معماها را حل می‌کند.

هولمز بر پرده شیشه ای

از اوایل دهه ۷۰ شمسی شبکه‌های مختلف صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران اقدام به پخش مجموعه‌های شرلوک هولمز تولید تلویزیون گرانادا کرده اند. در این مجموعه جرمی برت بازیگر فقید انگلیسی در نقش هولمز و دیوید برک و ادوارد هاردویک به ترتیب در نقش دکتر واتسن ایفای نقش کرده‌اند. دوبله به یاد ماندنی نقش شرلوک هولمز را نیز دوبلورهای با سابقه ایران یعنی جلال مقامی و بهرام زند بر عهده داشته‌اند.

 این مجموعه‌ها به صورت پیاپی از تلویزیون پخش شده‌اند و یکی از علل اصلی آشنایی توده مردم ایران با شخصیت شرلوک هولمز و دکتر واتسن بوده است. حتی اشخاصی که کتاب‌های او را نخوانده اند و نمی‌دانند نویسنده داستهانهای شرلوک هولمز چه کسی بوده است و چه بسا اصلا اطلاع نداشته باشند که شرلوک هولمز یک شخصیت داستانی است، به سبب پخش این مجموعه‌ها با وی و کارهایش آشنایی پیدا کرده اند.

کاراگاه پست‌مدرن غیرقابل باور

در سال‌های اخیر دو فیلم با الهام از شخصیت‌های کنان دویل ساخنه شد که در آنها ماتیو برودریک و جود لاو در نقش هولمز و واتسون ظاهر شدند. این دو فیلم ارتباط چندان خوبی با مخاطبان قدیمی هولمز پیدا نکردند چرا که هولمز ناآشنا و متفاوتی را ارائه می‌کردند. یکی از این فیلم‌ها «شرلوک هولمز: بازی سایه‌ها» است که شب قبل از شبکه اول سیما پخش شد و متاسفانه در تحلیل پس از آن نکات اصلی دربارهٔ فیلم مطرح نشد.

حقیقت این است که ورود به دنیای تازه به ویژه پس از آغاز پسامدرن در غرب بسیاری از نیازهای امروز مخاطبان سینما را تحت الشعاع قرار داده است و در نبود قهرمانان لازم امروزی برای مردم فیلمنامه‌نویسان دست به دامان اقتباس های کلاسیک ادبی یا کمیک استریپ ها شده اند و برای همین است که در سال قبل میلادی فقط ۱۲ فیلم کمیک استریپی و بیش از ۶۰ اقتباس ادبی که بیشتر آنها آزاد بوده اند داشته ایم.

«شرلوک هولمز: بازی سایه‌ها» کاراگاه پست‌مدرن غیرقابل باوری دارد که برای لذت بردن از فیلم باید شخصیت کلاسیک هولمز را از یاد برد. هولمز اصلی در مواردی معدود دست به اسلحه می برد(نوار خال خال یا تازی باسکرویل) و در صورت نیاز و بسیار کم از فنون جوجیتسو و بوکس استفاده می‌کند (خانه خالی) در حالی که هولمز در این فیلم یک قهرمان اکشن بزن بهادر است و برای تفریح به مسابقات بوکس می رود!

گای ریچی کارگردان فیلم یکی از کارگردانان مولف سینمای جهان است که فیلم های شایسته ای چون روولور را در کارنامه خود دارد و از قضا در این فیلم با وجود این که از بازیگر رزمی کار و اکشن دوستی چون جیسون استتام بهره می گیرد فیلمی آرام اما پر تعلیق را به نمایش می گذارد. با این حال در «شرلوک هولمز: بازی سایه‌ها» وی فیلمی سراسر اکشن را کارگردانی می کند.

موضوع اینجاست که هولمز این فیلم جز تبحر در ورزش جوجیتسو و تغییر چهره اشتراک کاراکتری با هولمز کنان دویل ندارد و اگر هر شخصیت دیگری هم در فیلم جای وی قرار داده می شد تفاوت چندانی نمی کرد. البته شهرت هولمز سبب می گردد که فروش فیلم به شدت تضمین شود و به نظر می رسد استفاده از این اسطوره ادبی به این سبب بوده است.

جدا از این موارد «شرلوک هولمز: بازی سایه‌ها» صحنه های اکشن و اسلوموشن زیبایی دارد که به ویژه صحنه نبرد در جنگل آن یادآور فیلم های اولیه پکین پا و خشونت شاعرانه ای است که وی در سینما آفرید.