یادداشت /کاشفان فروتن کویر

درواقع آن چه آثار سینمایی را از هم متمایز می کند ، توانایی نویسنده و کارگردان در استفاده هوشمندانه از قواعد و کلیشه هاست ، به کارگیری زیرکانه عناصر آشنا در قالبی تازه و بدیع می تواند به سرعت مخاطب را با فیلم دمساز و همراه کند و فرصت فکر کردن به ضعف های متعدد را بگیرد . این همان شیوه ای است که فیلمنامه “خسته نباشید” در پیش می گیرد ، و با ایجاد فضایی جذاب و موقعیت هایی تازه ، داستان مکرر و کهنه بازگشت به زادگاه را برای مخاطب تعریف می کند .
“خسته نباشید” روایتی ساده – و نه ساده انگارانه – از سفر یک گروه است ، گروهی ناهمگون و متعارض که هریک با نیت و خواسته ای راهی این سفر شده اند ، از جوان ایرانی که شهوت رفتن دارد و می اندیشد این زوج کانادایی پلی برای رسیدن او به بهشت خواهند بود ، تا مردی میانسال که در پی هیجانی تازه برای رنگ زدن به زندگی یکنواخت خود و همسرش است . شخصیت ها در دل این سفر طولانی به خوبی معرفی می شوند ، قوام می یابند ، تغییر می کنند و در نهایت به زندگی خود ادامه می دهند . فیلمنامه این فیلم به رغم تمام کاستی های آشکار – به ویژه ناتوانی در حفظ ریتم فیلم در یک سوم میانی – به خوبی با ریزه کاری های ظریف و متعدد ، بیننده را به مرور به شناختی دقیق از شخصیت ها می رساند . ما به خوبی درمی یابیم هریک از آدم های این قصه چه نیازهایی دارند و دنبال کدامین مسیرند . در نتیجه همذات پنداری متعارف سینمایی بین مخاطب و فیلم برقرار می گردد و سرنوشت شخصیت های قصه برای بیننده مهم می گردد . فیلمنامه نویس اما در پردازش شخصیت زن دورگه – ماریا – به شدت سطحی و ضعیف عمل می کند و عملا به کلیشه هایی نخ نما پناه می برد . تغییر این شخصیت هم بسیار غریب و باورناپذیر است ، به ویژه در سکانسی که در مقابل خروجی قنات چشم به راه همسر خود است و ناگهان به شکلی مهرآمیز و مادرانه با حسین ، پسر عبوس و بدخلق ایرانی ارتباط برقرار می کند . درعوض ، نویسنده در پرداخت شخصیت مرتضی یک شاهکار کوچک خلق کرده ، و تصویری موجز و واقعی از جوان امروز ایرانی به نمایش می گذارد ، باهوش ، عاصی ، تشنه پیشرفت راحت و سریع و البته بی حوصله و دمدمی مزاج ! طنز دلچسب فیلم که عمدتا با رفتارهای دوگانه مرتضی شکل می گیرد و با حضور پیرمرد مقنی – که بی تردید یکی از شخصیتهای مکمل جذاب سینمای سالهای اخیر است – اوج می گرد ، پذیرش روند کند داستان را راحت تر کرده و بازی خوب جلال فاطمی در نقش یک “خارجی” بدون اغراق و اداهای معمول به شدت باورپذیر و موثر است . فیلم موقعیت های تروتازه و بکری را طراحی می کند که لذت تماشای کویر را به عمق جان مخاطب بنشاند ، و در این مسیر موفق هم هست . کارگردانی مشترک محسن قرایی و افشین هاشمی هم مثبت و موفق بوده ، به ویژه با توجه به شرایط سخت تولید که عملا دشواری های نامعمولی را بر دوش این دو گذاشت . دکوپاژ بی ادا و سنجیده ، بازی یکدست بازیگران ، استفاده مناسب از فضاهای خارجی ، پرداخت حساب شده داستان و معرفی کامل فضایی مانند قنات با وجود محدودیت های آشکار فنی بعضی از نشانه های کارگردانی سنجیده و دقیق این فیلم است .
اما “خسته نباشید” عملا در فاصله ای نسبتا بسیار با بدل شدن به یک فیلم سینمایی ماندگار از پیش رفتن باز می ماند . فیلم هرکجا که می خواهد به بحث های کلیشه ای و شعاری مانند وطن پرستی و بازگشت به اصل خویشتن بپردازد ، به نحوی آشکار و آزارنده دچار لکنت می گردد و همراهی مخاطب را از دست می دهد . نگاهی ساده به کل فصل حضور میهمانان در خانه خاله حسین نشان می دهد که حضور عناصری کلیشه ای و بارها دیده شده تا چه حد می تواند رنگ و بوی کهنگی به یک فیلم جوان و جسور بدهد ! درواقع در این فصل نگاه موردعلاقه رضا میرکریمی به عنوان طراح و تهیه کننده به سلیقه نویسنده و کارگردان اثر غلبه می کند ، و یک فصل بیست و چند دقیقه ای کند و کشدار و بی رمق به سادگی داشته های فیلم را بر باد می دهد . از سوی دیگر ، فیلم فاقد جهان شمولی لازم برای بیان موضوعی به گستردگی وطن پرستی است  و این فقدان نه تنها از طبیعت فیلم که کویری شرقی است که از نوع نگاه سازندگان اثر سرچشمه می گیرد . فیلم ،خارجی های به ایران آمده را عاشق برگشتن به وطنشان نمی کند ، بلکه می کوشد به سبک همیشه سینمای ایران ، همه را واله و شیفته ایران کند ! و این درست همان جایی است که فیلم از مسیر درست خود فاصله می گیرد و بدل به اثری شعارزده و خسته کننده می گردد .
خسته نباشید یک فیلم ساده و گیراست ، از آن دست فیلمهایی که در سینمای آشفته حال امروز ما جایشان خالی است . بعد از دیدن فیلم احساس بطالت و بیهودگی به مخاطب دست نمی دهد ، دوست ندارد پول بلیتش را از گیشه پس بگیرد ، و متاسفانه برای سینمای امروز ایران همین ها هم دستاورد کمی نیست !
 

پایان پیام/

حمید سلیمی/