۹ مرداد روز اهدای خون

پروردگار هستی‌بخش، بدن انسان را به‌گونه‌ای آفریده است که قادر باشد خون، این موهبت الهی را بازتولید نماید. بسیاری از اشخاص به پاس نعمت‌های بی‌پایان الهی با در اختیار قرار دادن و اهدای خون به هم‌نوعان نیازمند خود، ایثار و از خود گذشتگی را در وجود خویش تمرین می‌کنند.

در مرداد سال ۱۳۵۳ ش سازمان انتقال خون ایران با هدف سامان بخشیدن به وضع آشفته خون رسانی و به منظور ترویج فرهنگ اهدا، تهیه و تأمین خون و فرآورده های سالم و مطمئن و رایگان برای رفع نیاز بیماران نیازمند، به خصوص مبتلایان به تالاسمی، هموفیلی و لوسمی به وجود آمد. از آن تاریخ به بعد، سالروز تأسیس این سازمان در نهم مرداد ماه، به عنوان روز اهدای خون نامگذاری شده است.

طبق گفته کارشناسان، هر فرد بالغ (بین ۱۷ تا ۶۵ سال) با وزن مناسب، حدود ۵/۵ تا ۶ لیتر خون دارد و با اهدای ۲۵۰ تا ۴۵۰ سی سی از خون خود، نه تنها سلامتی خود را به مخاطره نمی اندازد، بلکه ضمن کمک به سلامتی خود، نجات بخش زندگی دیگری نیز خواهد شد. اهدای خون همچنین در کشف بیماری های نهفته در اهدا کنندگان کاملاً مؤثر است. در فصل تابستان و ماه مبارک رمضان، اهدای خون با کاهش جدی مواجه می شود و سازمان انتقال خون را با مشکلاتی مواجه می کند.

• خون بافتی زنده‌ است که با چرخش در سرتاسر بدن ضمن جمع‌آوری مواد زائد، مواد لازم برای ادامه حیات و فعالیت را در اختیار سلول‌ها می‌گذارد. بی‌تردید این مایه حیاتی دارای چنان ظرفیت‌ها و قابلیت‌هایی است که انسان هیچ‌گاه نمی‌تواند ادعا کند که به تمام ویژگی‌ها و مختصات این ماده پر رمز و راز واقف گردیده است. ‌خونی که در رگ‌های آدمی جاری است، یک‌نواخت و بدون تغییر و تحول نیست و بدین لحاظ است که خون را بافت زنده می‌شناسند. به طور مثالً به فاصله یک چشم بر هم زدن حدود یک میلیون و دویست هزار سلول قرمز به پایان عمر صد و بیست روزه خود می‌رسند و در همین زمان، مغز استخوان به همان تعداد سلول قرمز تولید می‌کند و آن‌ها را وارد جریان خون می‌سازد.

استخوان‌ها در طول زندگی انسان حدود پانصد کیلوگرم سلول قرمز تولید می‌کنند و هر سلول تا پایان عمر خود هفتاد هزار بار از قلب به نقاط مختلف بدن سفر می‌کند. در مرحله اول، قلب مانند تلمبه خون را به اندام‌ها و بافت‌ها می‌رساند. جاری شدن خون در رگ‌ها به‌صورت موج‌هایی متناوب و مجزاست و وظیفه تنظیم حرکت خون نیز به شاهرگ‌ها واگذار شده است. در چنین شرایطی، خون به تمام بدن می‌رسد. فشار خون در انتهای مسیر به صفر می‌رسد و به‌همین سبب، ورزش سبب تسریع گردش خون می‌گردد.

پیشینه تاریخی انتقال خون
• انتقال خون در گذر تاریخی خود، دارای دوره‌های مختلفی است که می‌توان آن‌ها را به سه دوره تقسیم کرد: ۱. دوره اساطیری (تا قبل از قرن ۱۷ میلادی)، ۲. دوره نظریات علمی (از قرن ۱۷ تا اواخر قرن ۱۹ میلادی) و ۳. دوره نوین انتقال خون (از اوایل قرن بیستم تاکنون).

۱. “دوره اساطیری”: فرمانروایان روم به خیال بازیافت جوانی، خون گلادیاتورهای جوان را می‌نوشیدند؛ فراعنه مصر در مواقع بیماری صعب‌العلاج، به دستور ساحران در حمام خون استحمام می‌کردند؛ فرمانروایان مغول برای خوب جنگیدن سربازان به آنان دستور می‌دادند که خون اسب را بنوشند و نروژیان برابر درمان صرع و راشیتیسم از خون سگ آبی استفاده می‌کردند.
۲. “دوره نظریات علمی”: کشف جریان گردش خون در سال ۱۶۱۶ میلادی، ویلیام هاروی؛ کشف سرنگ برای تزریق خون در سال ۱۶۵۶ میلادی، سر کریستوفر ورن و کشف گروه‌های اصلی خونی در سال ۱۹۰۰ میلادی، لانداشتاینر.

۳. “دوره نوین انتقال خون”: این دوره از ابتدای قرن بیستم میلادی آغاز می‌گردد. کشف مواد ضد انعقاد؛ کشف آنتی‌ژن‌های RH و گروه های فرعی خون؛ استفاده از فرآورده‌های خونی و ساخت داروهای بیولوژیک از خون ادامه پیشرفت‌های این علم می‌باشد.

سازمان انتقال خون ایران
• تأسیس سازمان انتقال خون ایران در ۹ مرداد ۱۳۵۳ش و با هدف سامان‌بخشی به وضع آشفته خون‌رسانی و به‌منظور ترویج فرهنگ اهدا، تهیه و تأمین خون و فرآورده‌های سالم و مطمئن و رایگان برای رفع احتیاج بیماران نیازمند، به‌خصوص مبتلایان به تالاسمی، هموفیلی و لوسمی صورت گرفت.قبل از تأسیس سازمان انتقال خون ایران، تهیه خون مورد نیاز بیماران به عهده سرویس‌های پراکنده در بخش‌های خصوصی یا مراکز دولتی مانند ارتش، دانشکده پزشکی تهران و شیر و خورشید سرخ بود. در آن زمان، خون‌گیری تابع هیچ نوع ضابطه علمی نبود و اهداکنندگان این مراکز غالباً به فروش خون خود مبادرت می‌نمودند.

به‌دنبال راه‌اندازی سازمان مرکزی انتقال خون در تهران، ۳ مرکز دیگر در شیراز، اهواز و مشهد نیز تأسیس گردید. از همان ابتدا، هدف سازمان تهیه خون کافی و سالم بود. بنابراین استفاده از اهداکنندگان پولی (Paid Donors) که عمده اهداکنندگان قبل از تأسیس سازمان بودند، ممنوع گردید و به‌جای آن مقرر گردید از اهداکنندگان داوطلب و جایگزین استفاده شود. در سیستم اهدای خون جایگزین، هر زمانی که بیمار نیاز به خون داشت می‌بایست ابتدا خون مورد نیاز وی توسط بستگان، دوستان و یا آشنایان جایگزین گردد. جهت افزایش سلامتی، کلیه خون‌های اهدایی از نظر هپاتیت B با آزمایش HBsAg نیز بررسی می‌شدند.

با گذشت زمان، نیاز به خون‌رسانی گسترده‌تر شد و به‌منظور ارائه خدمات بیش‌تر، تعداد پایگاه‌های انتقال خون در سراسر کشور افزایش یافت. در طول جنگ تحمیلی عراق این نیاز بیش‌تر احساس شد. با این حال طی ۸ سال دفاع مقدس، سازمان انتقال خون همراه با اقشار مختلف مردم، خون و فرآورده‌های مورد نیاز برای مجروحین و مصدومین را به‌خوبی تأمین نمود.

با شناخت ویروس ایدز و هپاتیت C و احتمال انتقال آن‌ها از طریق تزریق خون، مطالعات بسیاری در جهت کاهش انتقال این عفونت‌ها صورت گرفت. در همین مطالعات نشان داده شد که درصد بیشتری از اهداکنندگان خون جایگزین از نظر ایدز، هپاتیت B و C مثبت می باشند. به‌همین منظور در سال ۱۳۷۶ش برنامه حذف خون جایگزین در کشور به اجرا درآمد و تا پایان سال ۱۳۷۹ش، ۹ استان کشور موفق به حذف خون جایگزین گردیدند.

در اوایل دهه هشتاد شاخص اهدای خون داوطلبانه به ۹۵ درصد رسید که ۳۳ درصد از این خون‌های اهدایی، توسط اهداکنندگان مستمر تأمین شد. در حال حاضر در استان‌های خوزستان، سیستان و بلوچستان و هرمزگان درصد کمی از خون جایگزین استفاده می‌شود. در حال حاضر از هر ۱۰۰۰ نفر جمعیت فقط حدود ۲۲ نفر اهداکننده خون می باشند (۲،۲ درصد) هرچند که وجود ۲ درصد اهداکننده در جامعه از نظر سازمان بهداشت جهانی قابل قبول می‌باشد اما با وجود تعداد بسیار اشخاص اهداکننده بالقوه در کشور، امید افزایش اهداکنندگان وجود دارد.

هم‌اکنون سازمان انتقال خون ایران با بیش از ۹۰ پایگاه که به ۸ منطقه اصلی تقسیم شده است، خون مورد نیاز بیش از ۶۰ میلیون نفر جمعیت کشور را تأمین می‌کند. نهم مردادماه به‌دلیل هم‌زمانی با روز تأسیس این سازمان، به‌عنوان “روز اهدای خون” به‌منظور نهادینه‌سازی فرهنگ اهدای خون سالم در جامعه نام‌گذاری شده است.

استفتائات درخصوص اهدای خون
«قال‌الله تبارک و تعالی: «و من احیاها فکانما احیا الناس جمیعا» (سوره مائده)
با سلام، بذل محبت نموده استفتاء زیر را پاسخ فرمایید.
اهدای یک واحد خون و جداسازی اجزاء مختلف آن در سازمان انتقال خون ایران می‌تواند جان چندین نفر را از مرگ حتمی نجات دهد که در نتیجه عملی خداپسندانه و مطابق آیه شریفه فوق‌الذکر می‌باشد.
آیا حضرت‌عالی اهداء خون را بر مؤمنین به نحو وجوب کفایی، واجب می‌دانید تا بیماران نیازمند به خون از مرگ حتمی نجات پیدا کنند؟»

• پاسخ استفتاء از مقام معظم رهبری حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی):
«اهدای خون که سبب نجات جان انسان‌ها می‌باشد، امری مستحسن و شایسته و خداپسند است و سزاوار است مؤمنین در انجام این امر کوشا بوده و حتی‌المقدور از این کار دریغ نورزند.»

• پاسخ استفتاء از آیت‌الله مکارم شیرازی:
«هرگاه واقعاً خون‌های خارجی نامطمئن باشد به‌طوری‌که خطر بیماری‌های سخت فراگیر به تأئید کارشناسان وجود داشته باشد در چنین صورتی اهدای خون بر کسانی که توانایی اهدا دارند واجب کفایی است.»

• پاسخ استفتاء از آیت‌الله مظاهری:
«بنا بر آنچه مرقوم شده است کسانی که می‌توانند اهداء خون کنند باید این کمبود را جبران کنند.»

• پاسخ استفتاء از آیت‌الله رضوانی:
«حجامت شرعاً مستحب است و حکم آن گرچه تفسیرپذیر نیست لیکن در موارد تزاحم با اهدای خون برای مسلمان و محقون‌الدمی که نجات جان آنان بستگی به این خون دارد باید اهدای خون را مقدم بدارند.

• نظر آیت‌الله جوادی آملی دربارهٔ انتقال خون:
«هم‌اکنون کار اهدای خون هم به فرد و سلامتی آن کمک می‌کند و هم به نجات جان انسان‌ها و اهدای خون طبق نظر کارشناسان نه تنها به بدن فرد اهداکننده آسیب نمی‌رساند بلکه سلامتی بدن او را نیز تأمین می‌کند.»
«اهدای خون یک سنت بسیار پسندیده است که سبب نجات جان انسان‌ها می‌شود و بیمارستان‌ها و بسیار از جراحان ما و به‌خصوص بیماران خاص نیازمند این خون‌های اهدایی است.»