محیط زیست، تجارت و قدرت

نویسنده: الهه موسوی    واگذاری ها در حوزه محیط زیست و منابع طبیعی تاریخچه یی کهن در کره زمین دارند: شاید بر همین اساس پادشاهان هخامنشی نخستین منطقه حفاظت شده را در دنیا پدید آوردند تا بتوانند از دست درازی و بهره برداری ناپایدار از منابع جلوگیری کنند. واگذاری هایی که امروز در ایران و استان های شمالی خصوصا گلستان، به یک شبکه تارعنکبوتی تبدیل شده و می رود تا بسیاری از مناطق بی بدیل و ارزشمند کشور را در خود فرو برد. حرکتی که سود آن به جیب گروهی اندک و آسیب های آن برای تمام مردمان سرزمین ما خواهد بود و نکته نگران کننده این است که این حرکت، از سوی خود سازمان محیط زیست کشور در حال انجام است.    «واگذاری» ها از عمده ترین شیوه هایی هستند که گروه ها و افراد در قدرت، می توانند با استفاده از آن، حتی پس از کناره گیری از قدرت، جایگاه و نفوذ اقتصادی خود و همفکرانشان را حفظ و از این طریق همچنان اعمال قدرت کنند. اما در این میان وظیفه مسوولان محیط زیست کشورها چیست؟ آیا باید به صرف قرار گرفتن در بدنه قدرت و صندلی دولت ها، با هر تصمیم زیانباری در این راستا موافقت کنند و اگر اینگونه است این پرسش پیش می آید که اساسا چنین تشکیلاتی به چه کار می آیند و با کدام هدف برپا شده اند؟!    از نمونه های معاصر که واگذاری جنگل ها و منابع طبیعی در آن نتایجی تاسفبار بر جای گذاشت ماجرای دولت برزیل به قدرت رسیده در برزیل بود. در سال ۱۹۶۴ که سرهنگ ها در برزیل، قدرت را به دست گرفتند و امنیت ملی را مهم ترین هدف خود می دانستند به نواحی متروکی که می خواستند جاده کشیدند و با این برنامه، آن مناطق را در معرض نابودی قرار دادند.    سوزانا هِشت، استاد دانشگاه کالیفرنیا که در خاکشناسی، زیست شناسی و اقتصاد تحصیل کرده ماجرا را اینگونه شرح می دهد: «دولت برزیل در پی وحدت اقتصاد ملی نیز بودند. آبگیر آمازون بیش از ۵۰ درصد قلمرو ملی برزیل را تشکیل می دهد. سه ژنرال و سه تاجری که این برنامه را چیده بودند تمایل داشتند گروه هایی را برای سرمایه گذاری در آمازون جلب کنند. آقایان پی کارفرمایان پرتحرک جنوب برزیل رفتند و در حق آنها از هیچ مرحمتی دریغ نکردند. از واگذاری قطعات بزرگ زمین و وام معادل ۷۵ درصد سرمایه هایی که برای رشد منطقه گذاشته می شد تا اعتبارات یارانه دار که نرخ بهره اش با توجه به وضعیت تورم، منفی بود و معافیت های بسیار شیرین مالیاتی تا سقف صددرصد برای ۱۷ سال. هدف این بود که این کارفرمایان مراکز نوین دامپروری به وجود آورند و بتوانند مردم گرسنه گوشت برزیل تغذیه کنند: مردمی که زیر سایه حکومت جدید نظامی می رفتند که ناآرام و عاصی شوند. اگر حاکمان می توانستند قیمت گوشت را پایین نگه دارند احتمال داشت از نارضایتی مردم کاسته شود.    سرهنگ ها همچنین امیدوار بودند که به بازار جهانی گوشت که در آن زمان، به سرعت توسعه می گرفت راه یابند. اما به جای این برنامه، اتفاقی دیگر افتاد. ۳۵۰ گله دار بزرگ با استفاده از معافیت های مالیاتی احداث شد و تعدادی کارفرمای کوچک تر آمدند تا از این سفره، لقمه یی ببرند و از وام های سهل الوصول، بهره مند شوند. به این ترتیب سرهنگ ها برنامه یی برای توسعه منطقه به راه انداختند که بر دامداری و از آغاز بر جنگل زدایی و اسکان مهاجران و ایجاد جاده مبتنی بود. اینها همه در کوره زمین بازی حیرت آوری می دمید که خود باز به جنگل زدایی بیشتر منجر می شد.    در این اوضاع و احوال یک راه اثبات حق مالکیت، بریدن درختان بود که گاهی حق مالکیت را تنها بر قطعه پاک شده – فاقد ارزش اکوسیستمی- حتی تا شش برابر آن نیز احراز می کرد و انواع مزایای مالیاتی را نیز به بار می آورد. این گونه بود که در بیشتر نقاط آمازون برزیل، پیش از آنکه کشاورزان خرده پا سر برسند زمین ها پاک شده و صاحب پیدا کرده بودند. بعدها این کشاورزان در جست وجوی زمین های خالی و حتی سکنه بومی، با خشونت بسیار از این زمین ها رانده شدند.»    سوزانا هشت تاکید داشت که مساله اصلی تصرف زمین و دستیابی به جنگل در سراسر امریکای لاتین فقط پول است و پول. همچنین از نظر این نظریه پرداز اقتصاد و برنامه ریزی، تورم تازنده برزیل که نزدیک به ۶۰۰ درصد در سال می رسد انگیزه نیرومند دیگری برای به دست آوردن دارایی واقعی مانند زمین است. حالاآمازون جنگلی نیمه ویرانه است: جنگل هایی که آشیانه دوسوم موجودات زنده کره ما است و اگر این تخریب ادامه یابد بیش از نیمی از گونه های جانوری و گیاهی جهان را در ۱۰ سال آینده نابود خواهد کرد یا به خطر خواهد انداخت. همان که شوماخر در کتاب معروفش، «کوچک زیباست» نیز می گوید: تا هنگامی که حرص و آز و پول دوستی مبنای سرمایه داری است توسعه پایدار محال است.        واگذاری ها در گلستان    اگر با لحاظ کردن چنین جریانی به ایران و استان های شمالی از جمله گلستان نگاه کنیم بسیاری از اتفاقات در حوزه واگذاری ها معنا می شود. از واگذاری آشوراده به عنوان منطقه نمونه گردشگری تا اراضی دشت شاد گلستان که همین هفته گذشته خبر آن رسانه یی شد.        جزیره آشوراده    ماجرای جزیره آشوراده که بخشی از پناهگاه حیات وحش میانکاله است برمی گردد به دولت هفتم. همان زمان که زمین های جزیره که در مالکیت سازمان محیط زیست بود از سوی استانداری به قیمتی بسیار ناچیز به بنیاد مستضعفان فروخته شد تا طرح های گردشگری در آن به اجرا در آید. سازمان محیط زیست طرح ارائه شده توسط مجری را استاندارد تشخیص نداد و مجری و نیز استاندار وقت گلستان را به دادگاه فراخواند و محکوم کرد.    سال ها بعد طرح با برخی تغییرات در دولت نهم پذیرفته شد و مجری کارهای مقدماتی آن را فراهم کرد. سپس در دولت دهم در میانه راه مجری جدید پیدا شد تا طرح را پیاده کند. اینکه مجری جدید یا قدیم کدام قانونی هستند یا نه موضوع این مقاله نیست: مساله این است که بر اساس قوانین حفاظت محیط زیست، هرگونه واگذاری و عملیات در این مناطق بدون بررسی کارشناسی و اجازه سازمان، آن هم با رعایت استانداردها ممنوع است.    اکنون نزدیک به یک سال است که طرح گردشگری آشوراده به مجری جدیدی سپرده شده که آن را اجرایی کند و برای این کار نخستین قدم، جداسازی آشوراده از پناهگاه حیات وحش میانکاله است. بدون در نظر گرفتن این نکته که جداسازی مناطق حفاظت شده در قانون ممنوع است.        جنگل ناهارخوران گرگان    طی سال های اخیر جنگل ناهارخوران بارها و بارها مورد سوءاستفاده و دست اندازی سازمان ها، نهادها و افراد حقیقی قرار گرفت. از ویلاسازی های گل وگشاد در این جنگل ارزشمند و حساس گرفته تا خود سازمان حفاظت محیط زیست که ساختمان اداره کلش را بر اجساد ده ها درخت در این جنگل بنا نهاد. اخیرا موزه جنگ نیز به این محدوده اضافه و محدوده یی در حدود ۱۰ هکتار برای ایجاد آن فنس کشی شده که البته به دستور مستقیم دادستان گرگان فنس کشی فوق غیرقانونی اعلام شد و مقرر شد طرح، تنها در محدوده تعیین شده به مساحت ۷۶۰۰ مترمربع به اجرا درآید.    جنگل النگ دره در محدوده ناهارخوران در حال واگذاری به شهرداری گرگان است که به زعم کارشناسان محیط زیست مدیریت شهرداری، نه به لحاظ علمی و نه اجرایی، نمی تواند در راستای حفظ ارزش های زیستی باشد: چراکه شهرداری سازمانی با اصول، کارکردها و وظایفی گاه متفاوت با سازمان های حفظ محیط زیست و منابع طبیعی است و این واگذاری را نمی توان به فال نیک گرفت.        جاده ابر    ماجرای جاده ابر و نابودی یک جنگل کم نظیر با گونه های در خطر انقراض، که بیش از نیم دهه از خبرسازترین موضوع های محیط زیستی بود، بالاخره با درخواست های غیرمنطقی و منفعت طلبانه چند نماینده و صاحبان زمین و ویلاساز به سرانجام رسید. هر چند این آغاز ماجرایی جدی در حوزه واگذاری هاست، که به نام جاده سازی صورت می گیرد، اما شاید ساده لوحی باشد اگر اراده پشت این جاده را به چند فرد و ویلاساز محدود کنیم. یقینا برنامه یی بسیار فراتر از خواسته تعدادی از شهروندان و حتی چند نماینده در پشت این طرح است، که باید زمان آن را روشن کند.        دشت شاد گلستان ناشاد از تکه تکه شدن    دشت شاد گلستان، که نام یک تکه از پارک ملی گلستان در جنوب غرب این پارک است، اکنون در خطر جداسازی و تجزیه قرار گرفته است. قرار است دو هزار هکتار از زمین های پارک ملی گلستان از منطقه حفاظتی خارج و به جای آن به همان میزان از سایر مناطق با ظرفیت استان اضافه شود.    هر چند در نامه یی که به دو استان گلستان و سمنان ابلاغ شده، معلوم نیست مشکل عنوان شده چیست و کدام مشکل باید حل شود که برای حل شدنش لازم است دو هزار هکتار از اراضی جنگلی- مرتعی بکر و ارزشمند نگین پارک های ملی ایران قربانی شوند. جالب تر اینکه مدیرکل محیط زیست استان سمنان گفته است که این دو هزار هکتار فاقد ارزش زیستگاهی است. به نظر می رسد ایشان گوی سبقت را از مدیران سازمان های مقابل محیط زیست از قبیل نیرو، راه، صنایع و نفت و… ربوده اند و در سرسری گرفتن هر آنچه به محیط زیست مربوط است، از آنها نیز پیش افتاده اند. خجیر، گلستان، پردیسان، بمو، لار و… آخرین مناطق سازمان حفاظت محیط زیست نیست که قرار است قربانی شوند. مناطقی که برای وجب به وجب آن خون ها ریخته شده و محیط بانان زحمتکش با دست خالی آن را طی ۵۵ سال حفظ کرده و به ما سپرده اند. اینجاست که این گفته «سوزانا هِشت» قوت می گیرد که «جنگل زدایی و زوال محیط زیست، نه پویشی مربوط به زیست شناسی، بلکه پویشی اجتماعی است که پادزهرش را نیز تنها می توان در جریان ها و جنبش های اجتماعی (زیست محیطی) به دست آورد»          روزنامه اعتماد، شماره ۲۵۰۷ به تاریخ ۱۰/۷/۹۱، صفحه ۹ (نگاه دوم)