شاخص‌های تدریس موفق

۱-ارزشیابی، عامل بسیار مؤثّری برای برانگیختن دقت و تلاش فراگیران برای یادگیری و هم چنین آگاهی از پیشرفت تحصیلی آنهاست ‏و بدین وسیله فراگیر به جنبه‏ های مثبت و منفی خود در یادگیری پی برده، با راهنمایی استاد برای توسعه جنبه‏های مثبت و رفع نارسایی‌های خود کوشش خواهد کرد.

شایسته است استاد در ارزشیابی از دروس خود به ارزشیابی نهایی (پایان ترم) و یا میان ترم اکتفا نکند، بلکه در صورت امکان تلاش نماید در هر جلسه از مطالب جلسات قبل، ارزشیابی به عمل آورد که استمرار این أمر سبب خواهد شد تا مطالب آموزشی همواره مرور شده و از یاد نروند.

استاد با ارزشیابی مداوم از دروس ارائه شده، علاوه بر اینکه فراگیران فعّال را از غیر فعّال تشخیص می‏دهد، تجزیه و تحلیل نتایج ارزشیابی به وی این فرصت را نیز خواهد داد تا میزان موفقیت خود را در ارائه درس سنجیده و همواره در صدد اصلاح و بهبود روش تدریس خود برآید؛ زیرا اگر معلوم شد اکثر فراگیران، درس را خوب نفهمیده‏اند باید احتمال داد که استاد ارائه خوبی نداشته است و بدین ترتیب استاد به نقاط قوّت و ضعف خود پی خواهد برد.

این نوع ارزشیابی را که اصطلاحاً «ارزشیابی تکوینی» می‌گویند ممکن است به دو طریق شفاهی و یا کتبی اعمال گردد.

در شکل کتبی آن به طور مثالً استاد می‏تواند در ابتدای کلاس ۲ سؤال از درس قبل را بر تخته بنویسد واز همه فراگیران بخواهد ظرف مدت ۵ دقیقه به آنها پاسخ دهند و سپس جواب‌ها را جمع‏آوری کند. در این شیوه ضمن ارزشیابی از درس قبل، از همه کلاس هم حضور و غیاب صورت می‏پذیرد.
در شکل شفاهی آن نیز در ابتدای هر جلسه به صورت شفاهی از تعدادی از فراگیران سؤالاتی پرسیده می‏شود. البته شکل مطلوب در این شیوه این است که استاد سعی کند از اشخاص معین ـ و نه به صورت داوطلبانه ـ سؤال کند.
نکته دیگری که در زمینه ارزشیابی لازم به ذکراست اینکه اگر برای ارزشیابی‏ها امتیازی منظور گردد به طوریکه در نمره پایان ترم فراگیر نیز تأثیر گذار باشد، اشتیاق دانشجویان برای انجام ارزشیابی بیشتر خواهد شد.

۲ـ مرور درس قبل و بیان ارتباط آن با درس جدید:
یکی از اصولی که رعایت آن به أمر یادگیری کمک می‏کند و کار یادگیری را برای فراگیر آسان می‏نماید، ایجاد آمادگی در فراگیر قبل از آغاز درس جدید است.از جمله اموری که در این زمینه مؤثّر است «مرور درس قبل» می‏باشد که علاوه بر ایجاد آمادگی برای ارائه درس جدید و آسان‏تر شدن فراگیری مطالب آموزشی تازه، سبب می‏شود مطالب اصلی آن درس تکرار شده و در ذهن فراگیر ثبات بیشتری پیدا کند.

بنابراین برای ادامه تدریس یک متن آموزشی و ارائه مطالب جدید به جا است همواره به آموخته‏های قبلی فراگیران توجه شده و از آنها به عنوان زیربنا در ارائه مطالب تازه، استفاده گردد که تحقق این مهم از طریق مرور مباحث قبل ممکن خواهد شد؛ زیرا بهره‏گیری از این شیوه، فرآیند یادگیری را تقویت کرده و توجه کلاس را سریعاً به مطالبی که با آن آشنایی دارند جلب می‏نماید و کنجکاوی فراگیران را برای شنیدن مطالب تازه بر می‏انگیزد و در نتیجه از توجه بیش از حدّ فراگیر به استاد کاسته شده و به موضوعات معطوف می‏شود.

نکته دیگری که اشاره به آن ضروری است، اینکه برقراری ارتباط منطقی بین موضوعات اصلی دروس، امری است که باید آن را در مرحله ارایه درس به کار برد. از آنجاکه معمولاً درس‌ها و سرفصل‌های پیش‏بینی شده بی‏ارتباط با یکدیگر نیستند، از این رو اشاره استاد به ارتباط میان درس قبل و درس جدید نیز به ایجاد آمادگی برای طرح درس جدید کمک کرده، درک مطالب را برای فراگیر ساده می‌نماید و مطالب درسی یکی پس از دیگری با دشواری کمتری عرضه خواهند شد.

۳ـ ایجاد انگیزه در آغاز تدریس نسبت به موضوع بحث:
شروع درس باید به گونه ای باشد که دانشجو را نسبت به درس علاقمند ساخته، انگیزه وی را جهت شنیدن مطالب استاد بر انگیزد. ارائه پیش سازمان دهنده در آغاز و همچنین ارائه چارچوب کلی بحث از جمله عوامل ایجاد انگیزه نسبت به درس می‌باشد. ذکر مقدمه در آغاز نیز می‌تواند رغبت دانشجو را نسبت به گوش دادن به درس افزایش دهد. بیان اهمیت، ضرورت ، تاریخچه و پیشینه ی بحث تأثیر فراوانی در تحقق این اهداف دارد.

از جمله اموری که در این مهم می‌تواند کمک نماید، طرح بحث جلسه آینده در پایان در هر جلسه است؛ زیرا طرح موضوع جلسه بعدی و معرفی منابع مطالعاتی، سبب رغبت دانشجو به موضوع بحث آینده شده و در نتیجه دانشجو به پیش مطالعه می‌پردازدکه این امر خود سبب بیشتر شدن انگیزه دانشجو نسبت به درس جدید خواهد شد.

۴ ـ توضیح اصطلاحات کلیدی درس:
استفاده از لغات و اصطلاحات خاص بدون ارائه تعریف درست از مفهوم و معنای آن، هیچ کمکی به ارائه واضح و روشن درس نخواهد کرد، بلکه برای برقراری ارتباط مؤثر با فراگیران باید از لغات مأنوس و دارای مفهوم و معنای صریح و اصطلاحاتی که در سطح معلومات کلاس و آشنای به ذهن باشد، استفاده کرد.
البته در مواردی که ضروری است در توضیح درس از اصطلاحات جدید و یا نامأنوس استفاده شود، چنانچه معانی این اصطلاحات برای فراگیر روشن نگردد پرده‏ای از ابهام بر موضوع درس افکنده می‏شود. لذا برای تفهیم سریعتر، لازم است استاد در ابتدای آغاز درس و یا در آغاز هر بخش و فصل از بحث خود، تعریف جامع، صحیح و در عین حال ساده‏ای از آن اصطلاحات ارائه دهد.

۵ـ خلاصه کردن، جمع بندی و نتیجه‏گیری در پایان درس:
از جمله اموری که سبب می‏شود مسائل اصلی درس در ذهن فراگیر تثبیت شود، این است که استاد در پایان درس، مطالب ارایه شده را خلاصه و جمع بندی کرده و نتیجه‏گیری لازم و مفیدی ارائه نماید.

بیان خلاصه درس، در حقیقت مرور مختصر و دوباره‏ای است از کلّیه مطالبی که در مرحله ارائه درس توضیح داده می‏شود و کمک مؤثّری است برای ارتباط نکات مهم و اصلی درس، و منظور از آن افزایش یادگیری فراگیر است.

اصولاً ارائه خلاصه درس، فرصت دیگری در اختیار فراگیر قرار می‏دهد تا نکات مهم و اساسی درس را که به صورت جامع و کامل عرضه شده است، بهتر درک کند و چنین خلاصه‏ای در واقع تصویر جامعی را از آنچه تدریس شده است ارائه می‏دهد.

فراموش نشود که جمع بندی و خلاصه درس واقعاً خلاصه‏ ای از أهمّ مطالب ارایه شده است، لذا خلاصه درس، حداقل شامل این موضوعات خواهد بود:

۱٫ تکرار رئوس مطالب و نکات اساسی درس
۲٫ تأکید دوباره مسائل مهمّ طرح شده
۳٫ خاتمه دادن به درس با جمله‏ای رسا و با معنا
معمولاً هر درسی با جمله‏ای رسا و با معنا پایان می‏پذیرد تا تأثیر مطلوبی در ذهن فراگیر بگذارد. این جمله ممکن است نکته‏ای مهم و یا نتیجه‏گیری مثبتی از مطالب ارائه شده باشد که باید با هدف‌های درس ارتباط داشته و فراگیر احساس کند که بر مسأله با اهمیتی تأکید شده است.

۶ـ طرح بحث جلسه آینده و معرفی منابع مطالعاتی:
یادگیری وقتی مؤثّرتر خواهد بود که فراگیر پیشینه‏ای در این زمینه داشته باشد. از این رو مناسب است استاد پس از پایان درس در هر جلسه ، موضوع بحث جلسه بعد را طرح کرده و توضیحی هر چند کوتاه و مختصر به عنوان زمینه‏ای جهت ورود به مبحث آینده بیان نماید و با ایجاد سؤال‌های مناسب در زمینه موضوع مورد بحث جلسه آینده، ذهن فراگیر را تحریک نماید تا دربارهٔ آن فکرکرده و در صورت تمایل، دربارهٔ آن مطالعه کند.
استفاده از این روش، ضمن ترسیم نمایی کلّی و اجمالی از مبحث آینده، محدوده بحث‌ها را مشخص ساخته و در نتیجه انگیزه فراگیر رابرانگیخته و او را به مطالعه و دقت در موضوع طرح شده تشویق می‏نماید تا با آمادگی هر چه بیشتر در کلاس حضور یافته و شرکتی فعّال در کلاس داشته باشد.
البته لازم است برخی از منابع مفید برای افزایش اطلاعات و معلومات فراگیران معرفی شود تا دانشجویان بتوانند با مراجعه به آنها، زمینه شرکت فعّال خود را در جلسه بعدی درس فراهم آورند، ضمن اینکه بدین وسیله به مطالعه مستقل و شخصی نیز تشویق و ترغیب می‏گردند.