فیلم‌های روز جهان (۲)

تغییر بازی  Game Change

کارگردان: جی روچ، فیلم‌نامه: دنی استرانگ، بازیگران: جولین مور (سارا پلین)، اد هریس (جان مک‌کین)، وودی هارلسن (استیو اشمیت). محصول ۲۰۱۲، ۱۱۸ دقیقه.

در کوران مبازرات انتخاباتی ریاست‌جمهوری سال ۲۰۰۸ در ایالات متحده، سرا پلین که فرماندار ایالت الاسکاست به عنوان جانشین رییس‌جمهور در کمپین جان مک‌کین جمهوری‌خواه معرفی می‌شود اما پلین آشنایی بسیاری با قوانین حاکم بر رده‌های بالایی سیاست آمریکا ندارد…

میان ماندن و رفتن

 یکی از شگفتی­های انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۲۰۰۸ آمریکا، اعلام نام سارا پلین به عنوان معاون جان مک­کین، رقیب باراک اوباما بود. با این خبر، نام سارا پلین به عنوان اولین زنی که حزب جمهوری­خواه برای دومین مقام مهم کشور در نظر گرفته، در تاریخ آمریکا ثبت شد. اما این پایان خبرسازی پلین نبود. این زن ویژگی­هایی دارد که سبب شد بسیار زود مورد توجه رسانه­ها قرار بگیرد و نامش در اکثر نوشته­هایی که دربارهٔ‌ی انتخابات تاریخی ۲۰۰۸ آمریکا منشر شده، بارها تکرار شود. یکی از این آثار، کتاب تغییر بازی نوشته‌ی جان هیلمن و مارک هاپرین است. در فیلمی که با همین نام و بر اساس این کتاب ساخته شده، جولین مور در نقش سارا پلین برای جبران مشکل کمبود رأی مک­کین (اد هریس) در بین زنان حزب، به کار فرا خوانده می­شود.

 او فرماندار ایالت آلاسکاست و با محبوبیتی ۸۰ درصدی در بین مردم آن ایالت، رکوردی بی­سابقه را برای خود ثبت کرده است. اولین بار که سارا پلین را می­بینیم، با دخترانش مشغول قدم زدن در شهر بازی و گوش سپردن به درددل یکی از شهروندان دربارهٔ‌ی افزایش قیمت گاز است. اهمیت این سکانس، شناختی­ست که از سارا پلین به ما می­دهد. زنی که بخش بسیاری از محبوبیتش را مرهون رابطه‌ی صمیمانه­اش با مردم و اداره‌ی ایالتش به شیوه­ای عامیانه (نه عوام­فریبانه) است. اکنون سارا پلین در پی تماس مک­کین وارد عرصه­ای می­شود که در آن رفتارهای خودمانی جایی ندارد. گرچه او در اولین نطق انتخاباتی­اش موفق می­شود با همین رویکرد، بسیاری را طرف­دار خود کند اما در ادامه بی­خبری­اش از وضعیت اقتصادی و به‌ویژه عرصه‌ی بین­الملل، او را به سوژه‌ی برنامه­های طنز تلویزیونی بدل می­کند و سبب انتخاب چنین فرد کم­سوادی برای نشستن بر دومین صندلی مهم سیاست آمریکا، به پرسش مهم رسانه­ها از مک­کین بدل می­شود.

ناآگاهی پلین، او را از زنی مستقل و معتمد به نفس، بدل به انسانی خودباخته و عصبی می‌کند. جذابیت تغییر بازی در همین نوسان رفتاری پلین و تلاش مشاوران مک­کین برای حل این مشکل نهفته است. به این ترتیب بر خلاف ظاهر فیلم، باید گفت تغییر بازی مطلقاً اثری سیاسی نیست. روایت اصلی، تلاش­های زنی­ست برای تغییر جایگاه خود در زندگی حرفه­ای­اش. بستر این مبارزه، عرصه‌ی سیاست است.

مرکز درام جایی­ست که جدال این زن با رسانه­ها و اطرافیانش، کم­کم به جدالی برای «حفظ فردیت در مسیر پیشرفت» بدل می‌شود. حتماً این پند قدیمی را شنیده­اید که بزرگی به فرزندش می­گوید: «اگر می­خواهی کاری کنی که تا کنون نکرده­ای، باید کسی شوی که تا کنون نبوده­ای!» دشواری کار پلین تغییر بازی این است که می­خواهد به قیمت خود ماندن، کاری کند که تا کنون نکرده است. او بسیار دیر می­فهمد پیروزی در بازی سیاست با حفظ فردیت هم­خوانی ندارد. در انتهای فیلم و پس از اعلام شکست مک­کین در انتخابات، این زن خود را برای خواندن نطقی تازه آماده می­کند و تلاش­های اطرافیان برای فهماندن غلط بودن این کار به او، به نتیجه نمی­رسد.

زنی که در میانه‌ی راه، خسته از هجوم رسانه­ها به زندگی شخصی­اش، قید نشست­های خبری و مصاحبه­ها را می­زند و نزد خانواده­اش بازمی­گردد، اکنون به سیاست­مداری بدل شده که در مقابل استدلال اطرافیان مبنی بر «بی­سابقه بودن» سخنرانی معاون کاندیدای انتخابات ریاست‌جمهوری، می‌گوید: «همیشه بار اولی وجود دارد.» بله، سرسپردگی ابتدایی او به مشاورانش، جایش را به سرکشی داده است. در آخرین سکانس فیلم، در بین فریادهای تشویق و حمایت حاضران، دوربین روی چهره‌ی سارا مکث می‌کند. شاید برای طرح این پرسش که این زن با جاه­طلبی­ای که میراث بازی­اش در بزرگ­ترین میدان سیاست است، آینده‌ی روشن­تری خواهد داشت؟ آیا روزی دلش برای مظلومیتی که توان پنهان کردنش را پشت ژست­های دیپلماتیک هم نداشت، تنگ نمی­شود؟

بخش پایانی آخرین نطق مک­کین هم به سارا پلین اختصاص می­یابد که او را زنی شایسته برای رهبری حزب جمهوری­خواه می‌داند. مهم نیست که بدانیم پلین به چنین جایگاهی می­رسد یا خیر؛ چنان که یکی از مشاوران مک­کین در همین سکانس می‌گوید: «۴۸ ساعت دیگر اصلاً کسی یادش نمی­آید او که بود!» مهم این است که سارا، برای انجام کارهایی که تا کنون نکرده، آماده شده است.

تغییر بازی از نظر سیاسی، چیزی جز تکرار حرف­های سیاست­مداران آمریکا (از هر حزبی) ندارد. حتی تصویر سارا پلین خانواده‌دوست این فیلم هم با آن­چه در رسانه­های امریکا دربارهٔ‌ی اعتیاد او به کوکایین و خوش­گذرانی‌هایش انتشار یافته، هم­خوان نیست. اما اگر می­خواهید جدا از تطبیق فیلم با واقعیت، ببینید چه‌گونه می‌شود از دل معمولی­ترین و به‌ظاهر کسالت­بارترین اتفاق‌ها، داستانی پرکشش خارج کشید، تماشای تغییر بازی را از دست ندهید.

لوپر Looper

نویسنده و کارگردان: رایان جانسن، بازیگران: جوزف گوردن-لویت (جو)، بروس ویلیس (جو پیر)، جف دانیلز (اِیب)، امیلی بلانت (سارا)، پیرس گانیون (سید). محصول ۲۰۱۲، ۱۱۹ دقیقه.

سال ۲۰۴۴. با این‌که هنوز سفر در زمان اختراع نشده اما در سی سال بعد یعنی ۲۰۷۴ اختراع می‌شود. مافیای آینده برای خلاص شدن از شر دشمنان‌شان، آن‌ها را به قبل می‌فرستند تا کشته شوند. لوپرها کسانی می باشند که در زمان و مکان از پیش تعیین‌شده منتظرند تا به محض ظهور قربانی‌ها آن‌ها را بکشند. جو، لوپری است که در یکی از مأموریت‌هایش با نسخه‌ی سی سال بعد خودش روبه‌رو می‌شود و برای کشتنش دچار تردید می‌شود. به این ترتیب جو پیر می‌گریزد. او به دنبال کشتن کودکی به نام سید (Cid) است که در آینده به فردی بی‌رحم به نام باران‌ساز تبدیل خواهد شد…      

اومانیسم و احتمال

لوپر از همان اولین نما و سکانس دنیای خاص خودش را معرفی می‌کند و قراردادهایش را با تماشاگر می‌گذارد و وفادارانه تا آخر به همه‌ی آن‌ها عمل می‌کند. از همان ابتدا، با نریشنی به‌جا و موجز سبک کار و زندگی لوپرها و رویکردی که فیلم به مسأله‌ی بغرنج سفر در زمان دارد مشخص می‌شود. وقتی جو جوان جنازه‌ای را که عملاً وجود ندارد می‌سوزاند و این کار به شکلی مکرر برایش اتفاق می‌افتد، فقط یک معنی می‌تواند داشته باشد: در لوپر بر خلاف اکثر فیلم‌های دیگر سفر در زمان که به دنبال توجیه تناقض‌های طبیعی علمی و فلسفی این مسأله می باشند و جهان‌بینی نهایی آن‌ها این است که در نهایت چیزی تغییر نمی‌کند و نمی‌شود سرنوشت را تغییر داد، یک دیدگاه اومانیستی مبنای کار قرار گرفته است.

 لوپر نه‌تنها به دنبال توجیه تناقض‌های بنیادین بازگشت به قبل نیست، بلکه از آن‌ها به نفع درام فیلم، ایجاد تنش و هیجان و پررنگ شدن قدرت انسان در تغییر سرنوشتش استفاده می‌کند. در واقع فیلم رویکرد تقدیری و محتومش را در لایه‌ای بس وسیع‌تر پی می‌گیرد؛ درست است که جو جوان به‌ظاهر بر سرنوشتش تأثیر می‌گذارد و آن را تغییر می‌دهد، اما در نهایت معلوم نیست که سید به طور حتم در آینده به باران‌ساز تبدیل نشود. در همین راستا، سرنوشت کلی جو که گرداننده‌ی لوپرها آن را «بد» دیده و با گذاشتن تفنگ در دست او می‌خواسته تغییرش بدهد، تغییری نکرده؛ جو در هیچ‌یک از احتمال‌هایی که در فیلم برایش به تصویر کشیده شده، رنگ خوشی و آسایش را نخواهد دید. از سویی دیگر، در فیلم چندین قرینه‌سازی بین زندگی سید و جو صورت گرفته که در اولین نظر این شائبه را به وجود می آورد که سید هم واریاسیونی دیگر از جو است، که البته با نگاهی دقیق‌تر این فرضیه به‌سرعت رد می‌شود.

 آن‌جا که جو از دوران کودکی‌اش که در واگنی تنها به سید می‌گوید یا سید از تمایلش به در دست گرفتن تفنگ و جلوگیری از اتفاق‌های ناگوار است می‌گوید یا وقتی قرینه‌سازی آشکاری بین صورت‌های پوشیده از خون سید و جو پیر انجام می‌گیرد یا روشن‌تر از همه، وقتی ایب دمی پیش از مردن به جو پیر از تکرار اتفاق‌های پیش‌آمده می‌گوید، نمی‌شود این شباهت‌ها را صرفاً تصادفی دانست. مجموع این قرینه‌سازی‌ها جهانی را می‌سازد که در آن انسان می‌تواند در لحظه زندگی‌اش را تغییر ‌دهد اما در نگاه کلی‌تر و بلندمدت‌تر، چیز بسیاری تغییر نکرده است.

نقطه‌ی اوج فیلم و جان‌مایه‌ی همه‌ی آن‌چه می‌خواهد بگوید، سکانس درخشان کافه است؛ جایی که دو جو روبه‌روی هم می‌نشینند و با هم گپ می‌زنند. این‌جاست که فرق فیلم با همه‌ی هم‌سنخانش مشخص می‌شود. هیچ‌کدام از فیلم‌های سفر در زمانی یک آدم را مقابل خودش (که در زمان متفاوتی به سر می‌برد) قرار نمی‌دادند و همیشه از تناقض‌ها و پرسش‌‌های بی‌شمار و بی‌جوابی که این رویارویی تولید می‌کند فرار می‌کردند. اما در این‌جا اول این دو با هم شوخی بامزه‌ای می‌کنند؛ بعد از انگیزه‌ها و اوضاع و احوال‌شان می‌گویند؛ و بعد هم که جو جوان می‌خواهد بحث آن تناقض‌ها را پیش بکشد، جو پیر (و پخته) این چنین به‌ او می‌تازد: «نمی‌خوام دربارهٔ‌ی مزخرفات سفر زمانی حرف بزنم.

چون اگه بحث‌شو آغاز کنیم باید تمام روز رو اینجا بشینیم و با نی نمودار بکشیم!» اما بعدش دقیقاً فلسفه‌ی فیلم را توضیح می‌دهد: «خاطرات من الان گنگ و مبهمه. چون ترکیبی از احتمال‌های مختلفه. هر کدوم از این احتمال‌ها که اتفاق بیفته اون خاطره پررنگ میشه.» در واقع جو پیر برای نجات دادن خاطراتش و دوباره به دست آوردن‌شان و رهایی از زجر «بی‌خاطره ماندن» است که چنین بی‌پروا آدم می‌کشد. بعد هم از جادوی عشق به نسخه‌ی جوانش می‌گوید و این‌که فقط عشق است که می‌تواند زندگی‌اش را از بطالت و بیهودگی نجات بدهد. اما جو جوان هنوز هم کله‌اش باد دارد و می‌خواهد آینده‌اش را وادار به راه راحت‌تر یعنی فراموش کردن عشقش کند. این‌جاست که جو پیر مجبور به درگیری می‌شود و از مهلکه فرار می‌کند.

درست مثل آن فنجان قهوه‌ که دو بار از نمای بالا آن را می‌بینیم و طوفانی در آن برپاست، احتمالات و تناقض‌های مسأله‌ی بازگشت به آینده در سراسر فیلم در هم ادغام و تنیده شده‌اند و این تصمیم با تماشاگر است که از کدام راه برود و کدام قصه را دنبال کند. مهم این است که همه‌ی این قصه‌ها در لوپر درست تعریف شده‌اند، سر و ته مشخصی دارند و رابطه‌ای ارگانیک با احتمال‌ها و قصه‌های دیگر پیدا می‌کنند.

انتخاب عالی بازیگران و بازی‌های خوب‌شان یکی دیگر از عواملی است که به جذابیت فیلم اضافه کرده است. جوزف گوردن-لویت که با گریم به بروس ویلیس شباهت پیدا کرده، با تقلید از میمیک صورت، حرکات گردن و نوع حرف زدن او با موفقیت توانسته خودش را به عنوان نسخه‌ی جوان او جا بیندازد. خود ویلیس هم در یکی از بهترین نقش‌آفرینی‌هایش، آدمی که برای عشقش می‌جنگد و مرزهای اخلاقی (مثل کشتن یک کودک بی‌دفاع) را رد می‌کند را چنان بااحساس بازی کرده که هم‌دلی‌برانگیز می‌نماید. اما شاید بهترین بازی از‌ آن بازیگری باشد که متأسفانه بسیار دست‌کم گرفته شده است: جف دانیلز نقش اِیب یا همان مدیر لوپرها و باند تبهکاران را با چنان پوچی و راحتی ایفا کرده که می‌شود در همان لحظه‌های معرفی‌اش باور کرد که از آینده آمده و دارد زندگی‌ای را می‌گذراند که بیش‌تر اتفاق‌هایش را از پیش می‌داند.

 استفاده‌ی به‌اندازه و به‌جا از جلوه‌های ویژه هم یکی دیگر از نکته‌های مثبت فیلم است که آن را از محصولات پرسروصدا و پر از جلوه‌های ویژه‌ی کامپیوتری نوعی هالیوود کاملاً جدا کرده است. رایان جانسن که لوپر سومین فیلم بلندش است، فیلمی استودیویی ساخته که هم از نظر سر و شکل و فرم و هم از نظر محتوا در تضاد کامل با اغلب فیلم‌های جریان اصلی سینمای آمریکا است؛ فیلمی که آن قدر جذابیت و احساس در خودش دارد که راحت بشود برای دقیق‌تر درک کردن جزییاتش، چند بار دیگر هم به تماشایش نشست.

بی‌قانونLawless

کارگردان: جان هیلکوت، فیلم‌نامه: نیک کیو، بازیگران: شیا لابیوف (جک)،‌تام هاردی (فارست)،‌جیسن کلارک (هاوارد)، گای پیرس (چارلی)، جسیکا چستین (مگی). محصول ۲۰۱۲، ۱۱۶ دقیقه.

سه برادر در دوران رکود اقتصادی آمریکا در دهه‌ی ۱۹۳۰ در مناطق کوهستانی ایالت ویرجینیا کسب‌وکاری در قاچاق مشروبات الکلی به راه انداخته‌اند. یک پلیس ایالتی فاسد به نام چارلی به دنبال این است که سهمی از این تجارت پرسود به دست بیاورد…

خوش‌ساخت و تماشایی

رضا حسینی: بی‌قانون فیلم بی‌نقصی نیست اما تماشایی است و در زمره‌ی فیلم‌های خوش‌ساخت و پرحادثه‌ای قرار می‌گیرد که تماشاگر را به جهان داستانی خودش می‌برد و در بطن ماجراها قرار می‌دهد. انگار تماشاگر هم در گوشه‌ای پنهان شده و دزدکی حوادث را دنبال می‌کند و هر لحظه باید از این بترسد که مبادا دیده شود. بیش‌تر نقاط ضعف بی‌قانون به فیلم‌نامه‌ی آن برمی‌گردد اما کارگردانی، بازی‌ها و موسیقی فیلم چشم‌گیرتر است. جان هیلکوت که پیش از این فیلم‌های خوب پیشنهاد (۲۰۰۵) و جاده (۲۰۰۹) را ساخته، در این‌جا هم مثل وسترن پیشنهاد داستان سه برادر را به تصویر کشیده است که برادر بزرگ‌تر به آزادی می‌اندیشد و برادر کوچک‌تر با آن چهره و شخصیت معصوم‌ترش، به‌سختی در دنیای بی‌رحمانه‌ی دو برادر دیگر جای می‌گیرد. این تشابه مضمونی و موارد دیگری که در عناصر ریزودرشت دو فیلم (حتی دیالوگ‌ها) به چشم می‌خورد بیش‌تر به این خاطر است که نگارش هر دو فیلم‌نامه را نیک کیو بر عهده داشته است. موسیقی متن هم که طبق معمول فیلم‌های هیلکوت، نتیجه‌ی همکاری نیک کِیو و وارن اِلیس است، به‌خوبی مکمل حال‌وهوای فیلم می‌شود و در مواقع نیاز از شدت تنش و تکان‌دهندگی موقعیت‌های فیلم می‌کاهد.

بازی‌های تام هاردی و جسیکا چستین که هر دو در این دو سال قبل حسابی خودی نشان داده‌اند و خوش درخشیده‌اند، طبق معمول تحسین‌برانگیز است ولی بی‌تردید با بهترین بازی‌های‌شان فاصله دارد. گای پیرس هم که بازیگر محبوب هیلکوت است، در این‌جا به‌خوبی از عهده‌ی ایفای نقش بدمَن تنفرانگیز داستان برآمده است. نکته‌ی جالب دربارهٔ‌ی انتخاب بازیگران فیلم این‌جاست که ابتدا قرار بوده رایان گاسلینگ، اسکارلت جوهانسن و مایکل شانن در کنار شیا لابیوف قرار بگیرند و نقش‌های اصلی فیلم را بازی کنند. (امتیاز: ۸ از ۱۰)

گنگسترهای سطحی

هومن داودی: بی‌قانون یک فیلم گنگستری کلیشه‌ای و فاقد نوآوری است که در تمام مدت در سطح می‌گذرد. با این‌که تغییر لوکیشن از خیابان به کوهستان و طراحی لباس و صحنه‌ی چشم‌نواز فیلم در ابتدا تروتازه به نظر می‌رسد، در ادامه و با از دست رفتن بنیان‌های دراماتیک اثر و سیر غیرمنطقی پشت هم قرار گرفتن اتفاق‌ها، این جذابیت‌ها از دست می‌رود. برای نمونه می‌شود به نحوه‌ی باورناپذیر گیر افتادن و کشته شدن چارلی یا برملا شدن بی‌فایده و بی‌کارکرد اتفاقی که شب بریده شدن گلوی فارست برای مگی افتاده اشاره کرد. از این‌ها مهم‌تر، اصلاً معلوم نیست که چرا در یک روند منطقی، سه برادر و مافیا به سرکردگی فلوید بَنر با هم دست به یکی نمی‌کنند تا کار آن پلیس فاسد را بسازند.

 از موسیقی و ترانه هم در فیلم بیش از حد و بدون ظرافت استفاده شده و انگار قرار بوده فیلم‌ساز حس‌های جاری در صحنه‌ها را با موسیقی به تماشاگر یادآوری کند. ضعف اصلی شخصیت‌پردازی فیلم هم تقسیم آشکار سه برادر به یک کله‌خراب، یک مدیر قاطع و یکی که می‌خواهد از بین این دو یکی را انتخاب کند است. اصولاً همه‌ی شخصیت‌ها در فیلم به همین شکل قطب‌بندی شده‌اند و چون درگیری‌های حساب‌شده و جذابی بین قطب‌های خیر و شر درنمی‌گیرد، این مسأله به عدم همراهی تماشاگر با فیلم منجر می‌شود.

 بازیگران خوبی که برای ایفای نقش‌های مختلف فیلم انتخاب شده‌اند هم در این شرایط راهی جز تیپ‌سازی نداشته‌اند و در این بین گای پیرس با درک درست نقش و بازی برون‌گرایش، هر جا که حضور پیدا کرده صحنه را از آن خود کرده است. مجموع این عوامل سبب می‌شود که جهان‌بینی فیلم و هدف فیلم‌ساز از به تصویر کشیدن این تقابل خیر و شر مجهول باقی بماند. و در نهایت یک افسوس بزرگ باقی می‌ماند که چرا گری اولدمن که پس از مدت‌ها نقش یک تبهکار نیمه‌روانی را به دست آورده حضوری چنین کوتاه دارد و دوست‌دارانش را از بازی در حال‌وهوایی که یادآور شاه‌نقش پلیس معتاد در لئون است سیراب نمی‌کند.

کابوی‌های گنگستر

مهرزاد دانش: بی‌قانون تلفیقی موفق از دو ژانر جذاب وسترن و گنگستری است؛ بدین ترتیب که چالش‌های مربوط به گروه‌های غیرقانونی تولید و توزیع مشروبات الکلی در دهه‌ی ۱۹۳۰ با یکدیگر و هم‌چنین با مأموران دولتی، به جای این‌که طبق الگوی غالب عوالم گنگستری در فضاهای شهری رخ دهد، موقعیتش به دشت‌های باز و با حضور عناصر شاخص دنیای کابوی‌ها (مسافرخانه، کافه، کلانتر، دختر کافه‌دار، کلیسا و…) منتقل شده و فردیت شخصیت‌های این دو گونه‌ی سینمایی، به شکلی مضاعف بر هم منطبق شده‌اند. فیلم اگرچه در بعضی زمینه‌ها (مثل شخصیت‌پردازی زنان داستان که عمدتاً شمایلی زینتی یافته‌اند و کم‌تر کارکردی دارند) ضعف دارد، اما روی‌هم‌رفته، اثری موقر و حساب‌شده است که در کنار اجرای خوب جان هیلکوت، یکی از قابل‌توجه‌ترین فیلم‌های امسال را نتیجه داده است.