˝آسید کاظم˝ یک فرهنگ است

به گزارش خبرنگار تئاتر ممتاز به نقل از هنرآنلاین، میزگرد تحلیل و بررسی اجرای نمایش “آسید کاظم” به نویسندگی زنده‌یاد محمود استادمحمد و کارگردانی محمودرضا رحیمی در دفتر خبرگزاری هنر (هنرآنلاین) با حضور کارگردان، سعیددولتی بازیگر و سعید زین‌العابدینی به عنوان منتقد برگزار شد.

دلیل انتخاب  نمایشنامه “آسید کاظم” برای اجرا در حال حاضر چیست؟

محمود رضا رحیمی: راستش را بخواهید هرچه که دربارهٔ استاد محمد و “آسید کاظم” بگویم تکرار سخنان اساتید است. استاد محمد در دورانی می‌زیست که زمانه به گونه‌ای بود که بهرام بیضایی هنوز ۲۰ سالش نشده که “پهلوان اکبر را می‌میرد ” را می‌نویسد و عباس جوانمرد که از پایه‌گذاران گروه‌های مدرن است آن کار را می‌کند. رادی “‌پشت شیشه‌ها” را در حالی که زیر ۲۰ سال داشت می‌نویسد استاد محمد در ۲۰سالگی “آسید کاظم” را به صحنه می‌برد این یک اتفاق اجتماعی است که برای هنرمند می‌افتد. برای من به عنوان کارگردان همیشه این اعتقاد وجود دارد که بعضی از متون نمایشی جادو دارند یعنی آنقدر درست و صحیح و با یک برخورد کاملا اجتماعی فرهنگی از روی دقت نظر نگاشته شده‌اند که برای یک تماشاگر اگر یک اجرای همراه با اتمسفر دقیقی ببیند چاره‌ای جز اینکه همدردی کند و دلش را در اختیار آن اجرا قرار دهد نیست و ما بسیاری از متونی را داریم که قدرت بیان مسئله‌ای را در زمان خود ندارند چرا که نمایش ایده‌ای دارد که مطرح می‌شود ما به ایده می‌گوئیم ملغمه چون ایده چیزی نیست که ما به سادگی آن را به منصه ظهور برسانیم. ایده را نویسنده نظم می‌دهد این نظم و نصب سبب یک اتفاق شگفت‌انگیزی شده است که در این متن اتفاق افتاده است.

شما همیشه از این نمایشنامه به عنوان یک نمایشنامه کاملا مدرن یاد می‌کنید با اینکه این نمایش عناصر بسیاری از یک نمایشنامه سنتی ایرانی را در دل خود دارد استدلال شما برای مدرن بودن “آسید کاظم” چیست؟

رحیمی: آسید کاظم به سه سبب نمایشی کاملا مدرن است. اساسی‌ترین مسئله‌ای که نمایشنامه “آسید کاظم” دارد به آن می‌پردازد و در واقع تم اصلی آن است و حتی یک کلمه راجع به آن در طول نمایشنامه گفته نمی‌شود و اصلا به آن پرداخته هم نمی‌شود؛ مرام و معرفت است. مسئله‌ای که در آن زمان مردان را در قهوه‌خانه‌ها گرد هم جمع می‌کرد. جوانان در زورخانه خود را پرورش می‌دادند تا در قهوه‌خانه خود را نمایش بدهند چرا که قهوه‌خانه محل پیدا کردن شغل برای جوانان بود. قهوه‌خانه‌ها مرکز اتفاقات اجتماعی بود در این زمینه می‌خواهم بگویم که این متن کاملا مدرن عمل کرده.هرکسی می‌آ‌ید تا مسئله‌ای را دربارهٔ آسید کاظم بگوید ولی همچنان که دربارهٔ آسید حرف می‌زند دارد خودش را مطرح می‌کند. یعنی اطلاع‌دهی غیر مستقیم و این خود یکی از شاخص‌های تئاتر مدرن است و استاد محمد در پی پرولوگ یا شناسنامه دادن از این اشخاص نیست برای معرفی شخصیت‌ها از روایت که خاص نمایش ایرانی استفاده نمی‌کند در مسیر عمل و عکس‌العمل که غایت متن دراماتیک است پیش می‌رود مرکز داستان نگرانی از آمدن سید است؛ هرکسی که می‌آید دارد در ارتباط با آسید کاظم حرف می‌زند ولی خودش را از منظر نظر خودش معرفی می‌کند چرا که قسمتی از تعاریف ما نسبت به دیگران معرفی کننده خود ما می باشند. اتفاق دوم آوردن نظام یک بازی سنتی در دل نمایشنامه مدرن “ترنا بازی” است ما به اتفاق گروه رفتیم ترنا بازی رضا آسمانی را دیدیم در آنجا کسی نمی‌آید قهوه‌خانه چای بخورد همه می‌آیند بازی کنند نشانی از خشونت نیست و ما نمایش را از دل این مراسم آوردیم. مورد دیگر، ساحت مدرنی است که در دل کار است و مبنای آن موقعیت است و این سومین سبب مدرن بودن این نمایشنامه است. عنصری که برای اجراکنندگان مهم است. مردم ما عاشق بازی می باشند نه صرفا عاشق تماشا. که متاسفانه بازی‌های مردمی هر روز کمرنگ‌تر می‌شود. مردم معمولی چه در تعزیه یا ترنا که به اندازه جغرافیای ما وسعت دارد در جستجوی بازی می باشند و این کار تمام لوازم بازی و نمایش را دارد.

سعید زین العابدینی: من هم فکر می‌کنم “اسید کاظم” نمایشنامه‌ای ایرانی نیست و صرفا نویسنده آن ایرانی است ما با متون خوبی روبرو هستیم که نمی‌توانیم بگوئیم ایرانی می باشند. “اسید کاظم” می‌تواند نماینده فرهنگ ایرانی باشد.  درباره اشاره به ترنا بازی در این اثر نمایشی نیز باید بگویم “آسید کاظم” تنها نمایشنامه‌ای است که در آن به این بازی به این شکل پرداخته شده است نه اینکه فقط بخواهد ترنا را معرفی کند بلکه کارکرد درام ایجاب می‌کرد همه آدم‌ها وقتی ترنا بازی می‌کنند عاشق می‌شوند با صداقت رفتار می‌کنند حرف شاه را گوش می‌دهند اما وقتی خارج از بازی می‌شوند به درستی عمل نمی‌کنند استاد محمد بسیار زیرکانه ترنا را وارد نمایش کرد و به آن کارکرد نمایشی داد.

تحلیل‌های مختلفی از آسید کاظم داده شده تحلیل شما چیست؟

رحیمی: ذهنیت و فعلیت هیچ هنرمندی برابر نیست تحلیل‌های ما حساب شده است اما روح نویسنده هم ممکن است از آن بی‌خبر باشد. نویسنده خوب به منشا عظیمی از هستی متصل است. من با این تحلیل که در آن گفته شده نمایشنامه آسید کاظم مرگ پهلوانی را خبر می‌دهد مخالفم. آسید کاظم با یک هرمان می‌رود، کجا می‌رود، پس از آن چه می‌کند سرنوشتش ما را به یاد نمایشنامه “پدر” اثر استریندبرگ می‌اندازد . آدولف به یک بی حرکتی می‌رسد شرایط نمایش ما را به یاد “آندورا” می‌اندازد آیا واقعا به سبب داشتن آتو از شاه رجب است که او اینقدر اضطراب دارد به نظرم اضطراب شاه رجب تنها به خاطر این نیست که اگر “آسید کاظم” برگردد ممکن است که قهوه‌خانه را از او بگیرد بنابراین تحلیل‌های بسیاری از متن می‌شود انجام داد و دربارهٔ یک متن نمایشی خوب در صیرورت زمانی تحلیل‌های متعددی است و این سبب زنده بودن یک متن نمایشی می‌شود.

زین العابدینی: نمایشنامه را هر فردی بر اساس ذهنیت خودش تاویل می‌کند. نمایشنامه قابلیت تاویل شدن دارد کارگردانی این اجرا از “آسیدکاظم” مهندسی شده بود بازی‌ها یک دست است و کارگردان حکمی نمی‎دهد بلکه حکم آخر را تماشاگر می‌دهد.

رحیمی: من نمی‌خواهم با به صحنه بردن اثری نمایشی به پرسشی پاسخ دهم بلکه این پرسش را با تماشاگران به اشتراک می‌گذارم و تاویل را به آنها می‌سپارم.

در مورد شیوه اجرایی این متن توضیح بدهید؟

سعید دولتی: متن پتانسیل بسیاری برای اجرا دارد و کارگردان نگاه تازه‌ای به متن کرده و آن را از دید خود مهندسی کرد. رحیمی نگاهش را به طراحی‌ها و میزانسن‌ها تعمیم داد و به نظرم می‌آید نگاه مدرن به متن به ظاهر سنتی است.

سعید زین العابدینی: واژه‌ای که برای این اجرا می‌شود به کار برد ایرانی و امروزی است . نمایش‌های ایرانی در میدان‌گاه اجرا می‌شد طراح صحنه سیامک مجیدی، صحنه‌گردی را مناسب دید که شبیه سن نمایش‌های ایرانی است. اما در این صحنه ما شاهد سن‌گردان هستیم که حال و هوای قابل باور بوجود می‌آورد و با گردش آن ارتباط با تماشاگر قطع نمی‌شود. سه بار صحنه می‌چرخد بازی‌ها و مکان عوض نمی‌شود ولی حال و هوا عوض می‌شود. شاه رجب، پهلوان، آسید کاظم همه اینها از نظر من یک نفر می باشند، انسان مجموعه‌ای از اینهاست اسید کاظم عاشق است  که در آخر نمایش می‌بینیم که صحنه و بازیگران می‌چرخند در واقع این هستی است که آرام می‌چرخد همه به راهی که آسید کاظم رفت نگاه می‌کنند و آسید کاظم دیگر پدر، رفیق یا کسی نیست بلکه “آسید کاظم” تبدیل به یک فرهنگ می‌شود.

آقای دولتی کمی از ویژگی‌های نقش‌تان و نحوه برخورد با آن صحبت کنید

سعید دولتی: در نمایش جز یکی دو مورد کاراکترها تیپ می باشند. اما بازیگران سعی کردند آنها را تیپ شخصیت بازی کنند. در تمرین‌ها کارگردان می‌گفت میزانسن را کنار بگذارید تا رابطه‌ها در بیاید. به لایه‌های داخلی نقش فکر کنید.من نقش‌های تاریخی را بسیار بازی کردم اما در این گروه همه بچه‌ها در اینکه چه کسی، چه نقشی را بازی کند نظر دادند. در دورخوانی نقش‌ها عوض شد و من چندین نقش را بازی کردم تا به پهلوان رسیدم. دوست داشتم شاه رجب یا سید جواد را بازی کنم اما برای نقش پهلوان را‌ی‌گیری شد ۸ نفر از ۱۲ نفر رای دادند که من پهلوان را بهتر می‌توانم بازی کنم. در روابط بین آدم‌ها موقعیت حرف اول را می‌زند شخصیت‌ها مهم نیستند بسیار سخت نبود رسیدن به پهلوان می‌خواستم قابل باور باشم زمخت نباشم می‌دانستم که پهلوان فردی است که معتمد محل است.

شما به عنوان کارگردان در شیوه اجرایی پیرو سبک خاصی بودید آیا ارتباط برقرار کردن بازیگران شما در طی نمایشنامه با مخاطب؛ همان شیوه شناخته شده برشت است؟

محمود رضا رحیمی: یکی از بزرگترین فرامین برشت در خصوص تئاتر سرگرم کردن است که اگر از این زاویه نگاه کنید این مورد رعایت شده است. اما بیگانه‌سازی برشت یک بیگانه‌سازی فرهنگی و از دریچه سیاسی بود. به زمان خاص خودش اشاره داشت جنگ‌های جهانی و غیره. من هیچ وقت با سبک‌ها کار ندارم ما در نمایش‌مان قهوه‌خانه‌ای داریم، عده‌ای شرکت کنند، نه تماشاگر هم داریم. تماشاگر باید شرکت‌کننده باشد اگر این قرارداد را با تماشاگر بگذاریم که آمدی راجع به ترنا بشنوی، وارد بازی بشوی و در اینجا همه بازی می‌کنند، یک ارتباط شکل گرفته است. من هیچ وقت به هیچ سبک و سیاقی از دگر سو نمی‌پردازم این نمایش به سمت اتفاقی پیش رفت که مثل جریان مواجهه و هپنینگ در اوایل قرن بیستم میلادی است. اما این اتفاق در این نمایش، مدیون رفاقت در گروه ماست که البته در دیالوگ به سمتش نمی‌رود. بحث تکنیک تئاتر به عنوان رفتار جسمانی متضمن تولید نوعی انرژی است سطحی از انرژی در گروه و تماشاگر وجود دارد که باید این انرژی‌ها هم‌عرض بشود. ایرانی‌ها از آئین‌های مودت و دوستی استقبال می‌کنند در بحث نمایش ایرانی هم باید بگوییم که اساسا قائل به تفکیک نمایش ایرانی از خارجی نیستم من استریندبرگ، بکت و دیگران را کار کرده‌ام حرف اینها شعاری برای کشور خودشان بر علیه دیگران نیست. مرزبندی در جایی حذف می‌شود مرزبندی در انسان و انسانیت وجود ندارد مسئله تئاتر انسان است و من معتقدم “آسید کاظم” نمایشنامه منطقه‌ای بی‌نظیری است پس قطعا جهانی است معتقدم این کار باید به همه جای دنیا برود و مخاطب های غیر ایرانی داشته باشد.

  گروه تئاتر” کارگاه نمایش ۷۳″ چگونه شکل گرفت؟

زین العابدینی: اعضای “کارگاه نمایش ۷۳” همگی ورودی‌های رشته نمایش در سال ۷۳ دانشگاه هنر و معماری می باشند و حداقل سن آنها ۴۴ است. ما تصمیم گرفتیم قرارهای دوستانه را به کار خلاقانه تبدیل کنیم. ۴ ماه تمرین کردیم و حاصل آن اجرای دو نمایش “خاکستری” و “آسید کاظم” می باشند در واقع گروه با ۲۰ سال رفاقت و دوستی بدون هیچ توقعی و فقط به عشق روی صحنه رفتن در کنار هم گرد آمده‌اند.

و حرف آخر..

دولتی: باید از محمودرضا رحیمی تشکر کنم اگر تفکرات و رهبری وی نبود کار به مرحله اجرا نمی‌رسید و همین طور مجید معلمی که بسیار برای این کار زحمت کشید.

زین‌العابدینی: متن و اجرا آنقدر حرف برای گفتن دارد که در این فرصت کم نمی‌گنجد. سوم آبان نزدیک است. روز تولد استاد محمد، تولدی که برای اولین بار استاد در میان ما نیست.

رحیمی: حرف اول و آخرم دریغ و درد از نبود استاد محمد است. تشکر می‌کنم از مدیریت دلسوز فرهنگسرای نیاوران واقعا اولین بار است که مدیر دلسوز می‌بینم و همچنین تشکر می‌کنم از مانا استاد محمد که در شرایط سخت بیماری پدرش ما را همراهی و همیاری کرد.

  گفت‌وگو  از سارا سالک

گزارش تصویری مرتبط