گستردگی سطح خرابی‌ها در حدی نبود که بشود مسکن مورد نیاز مردم جنگ‌زده و بی‌خانمان را به همین راحتی تامین کرد. در این زمان بود که کشورهای صنعتی به فکر افتادند مسکن را هم مانند دیگر کالاهای صنعتی به شکل انبوه و به روش صنعتی تولید کنند؛ شیوه‌ای که به خوبی توانسته کشورها را از بحران مسکن عبور دهد. در سال ۸۶ نمایندگان ویژه رئیس جمهور بر اساس مصوبه‌ای سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) را عهده‌دار صنعتی‌سازی مسکن کردند. شرکت مدیریت پروژه‌های ساختمانی ایران (مپسا) هم به نمایندگی از ایدرو مجری طرح صنعتی‌سازی مسکن شد تا با حمایت از بخش خصوصی و مدیریت بر پروژه‌های صنعتی مسکن در هر دو بخش تولید محصولات صنعتی و اجرای طرحهای پایلوت صنعتی‌سازی مسکن فعالیت کند. مهندس علی آزاد، مدیرعامل مپسا در گفت‌وگویی با کسب و کار ابعاد مختلف صنعتی‌سازی مسکن را توضیح داده است.
صنعتی‌سازی ساختمان در دو بخش کلی «فن‌آوری‌های نوین ساخت و استفاده از مصالح نوین صنعتی» دسته‌بندی می‌شود. دنیای امروز ساخت و ساز غالبا به سمت استفاده از تکنولوژی‌های نوین ساخت گرایش دارد و به دنبال این است که سرعت تولید و کیفیت اجرا و زندگی ساکنین مسکن را افزایش دهد. در صنعتی‌سازی ساختمان قسمت عمده‌ای از فرآیند ساخت در کارخانه و با نظارت کیفی انجام می‌شود. عملیات نصب و نهایی کردن ساختمان هم در محل صورت می‌گیرد. بخش دیگر فرآیند صنعتی‌سازی، تولید محصولات نوین صنعتی است. مصالح صنعتی مزایایی مانند «صرفه اقتصادی، سازگاری با استانداردهای ملی، وزن سبک، کیفیت مطلوب و سازگاری با طبیعت» را دارند و به عنوان نسل نوین محصولات ساختمانی شناخته می‌شوند که علاوه بر ساختمان‌های صنعتی در ساختمان‌های سنتی‌ساز نیز کاربرد دارند.
مزیت خانه‌های صنعتی‌سازی شده نسبت به خانه‌های ساخت غیرصنعتی
ساختمان‌هایی که به شیوه صنعتی ساخته می‌شوند، علاوه بر اینکه قیمت تمام شده کمتری دارند، از مزایای دیگری نیز برخوردارند. کیفیت مطلوب‌تر، مقاومت در برابر زلزله، صرفه‌جویی در مصرف انرژی، قابلیت بازیافت و سازگاری با طبیعت از جمله این مزایاست. مصالحی که در مسکن صنعتی به کار می‌روند، تبادل انرژی کمی با محیط دارند و به همین دلیل مصرف و هدر روی انرژی را به میزان زیادی کاهش می‌دهند. برای کاهش مصرف انرژی در این ساختمان‌ها از روش‌های مختلفی بهره گرفته می‌شود: استفاده از لایه‌های عایق بین دیوارها، به‌کارگیری در و پنجره‌های دوجداره، حضور مصالح عایقی مانند پلی‌استایرن در بخش سازه و بلوک‌های سبک گازی. مقاومت در مقابل زلزله یک فاکتور بسیار حیاتی در ساخت و ساز است. استفاده از مصالح سبک، به‌کارگیری شیوه‌های جدید ساختمان‌سازی و اجرای ساختمان‌های سبک صنعتی گامی مؤثر در کاهش و حذف خطرات ناشی از زلزله است. ساختمان‌های صنعتی‌ساز، وزن سبک‌تری نسبت به ساختمان‌های سنتی دارند و به اصطلاح رفتار لرزه‌ای مطلوبی به‌عنوان سازه‌هایی مقاوم در برابر زلزله از خود نشان می‌دهند.
کاهش هزینه در ساخت مسکن صنعتی
سرعت بسیار بالای ساخت، کاهش هزینه‌های بالاسری، کاهش خواب سرمایه، کاهش و حذف پرت مصالح، بهینه‌سازی طراحی‌ها و کاهش چشمگیر مصرف مصالح جزو ویژگی‌های روش صنعتی ساخت مسکن است که در مجموع منجر به کاهش هزینه‌های ساخت می‌شود.
سال ۸۶ سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی وقت، قیمت تمام شده ساخت مسکن با روش‌های صنعتی و با کیفیت مطلوب را محاسبه کرد. بر این اساس قیمت تمام‌شده هر متر مربع ساختمان صنعتی‌سازی شده، در حدود ۴۰ درصد پایین‌تر از ساختمان‌های بنایی برآورد شد.
تأثیر تولید صنعتی مسکن در پیشرفت پروژه های ساخت و ساز
سرعت اجرای ساختمان‌ها و نصب زیرسیستم‌های ساختمانی در مسکن صنعتی به شدت بهبود یافته و زمان کلی انجام پروژه هم کاهش چشمگیری پیدا کرده است. این اتفاق نتیجه بهره‌گیری از فن‌آوری برتر و نیروی اجرایی متخصص و نیز مصالح استاندارد و طراحی مدولار است. در طرح جامع مسکن، زمان اجرای ساختمان‌ها با دو روش بنایی و صنعتی مقایسه شده است. در روش بنایی سرعت اجرای هر متر مربع از ساختمان‌های مسکونی در ایران به‌طور متوسط ۳۴ ساعت و در کشورهای اروپایی ۲۴ ساعت است. این در حالی است که در اجرای صنعتی ساختمان‌ها برای هر متر مربع بنا تنها بین ۱۴ تا ۲۴ ساعت زمان مورد نیاز است.
سهم دولت و بخش خصوصی در صنعتی‌سازی مسکن در کشور چقدر است؟
بر اساس آمار تهیه شده توسط مپسا در بازه زمانی ۸۹ تا پایان چشم‌انداز ۲۰ساله جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۴۰۴، پیش‌بینی می‌شود که به‌طور میانگین سهم دولت در تأمین منابع مالی برنامه اجرایی صنعتی‌سازی مسکن ۱۳ درصد و سهم بخش خصوصی در همین بازه زمانی ۸۳ درصد هزینه‌ها باشد.
صنعتی‌سازی مسکن در ایران؛ ازآغاز تاکنون
تولید صنعتی ساختمان در ایران به صورت اصولی به دهه ۱۳۳۰ بازمی‌گردد اما تا دهه ۱۳۵۰ که انفجار جمعیتی و موج مهاجرت به شهرها به وقوع پیوست نیاز جدی به آن احساس نمی‌شد. پس از انقلاب اسلامی هم این روند رو به رشد ادامه پیدا کرد، اما تمرکز و منابع لازم برای محقق شدن اهداف صنعتی‌سازی در سال ۸۶ و با مصوبه نمایندگان ویژه رئیس جمهوری در خصوص صنعتی‌سازی محقق شد. هم‌اکنون تعداد محدودی از فن‌آوری‌های ساخت صنعتی مسکن توسط شرکت‌های غیر ایرانی نیز اجرا می‌شوند. ضمن اینکه در حال حاضر ایران مسئولیت ساخت و بهره‌برداری چندین هزار واحد مسکونی را به شیوه صنعتی‌سازی در کشورهای خارجی بر عهده گرفته که نقش موثری در ارزآوری دارد.
ارتباط بین صنعتی‌سازی مسکن و مسکن مهر
مسکن مهر به‌عنوان راهگشایی برای حل مشکل مسکن اقشار ایرانی مطرح شد. در این طرح، ساختمان با حداقل قیمت تمام شده و در تیراژ بسیار بالا تولید و اجرا می‌شود. دو فاکتور مذکور نیازمند سرعت بسیار بالای ساخت همراه با کاهش هزینه‌های ساخت است. از آنجا که ساخت و ساز صنعتی مسکن از این دو مزیت برخوردار است، می‌تواند بهترین گزینه برای ساخت مسکن مهر باشد.
اولین پروژه پایلوت صنعتی‌سازی مسکن در شهرک پرند(پروژه مسکن مهر) با ساخت ۶ هزار واحد مسکونی و ۶ واحد صنعتی به انجام رسید. آغاز کلنگ‌زنی این پروژه آذر ماه سال ۸۸ بود.
صنعتی‌سازی مسکن در ایران با چه مشکلاتی روبه‌رو است؟
یکی از مهمترین و کلان‌ترین عوامل بازدارنده صنعتی‌سازی مسکن در ایران، شفاف نبودن سمت و سوی اقتصادی است که نه به اقتصاد دولتی صرف گرایش دارد و نه به اقتصاد آزاد. تجربیات و توفیق‌های کشورهای نظیر در وضعیت و سطح مشابه هم تاکنون گزارش و رصد نشده، این شفاف نبود ریشه در عدم توسعه‌یافتگی دارد و الگوبرداری از تجارب موفق هم نمی‌تواند راهگشا باشد. نحوه تامین نیازهای بالای مسکن در کشورهای مختلف و از جمله ایران، ضرورت به کارگیری روش‌های بهبود دهنده از جمله روش‌های صنعتی را با توجه به امکان تولید بیشتر در زمان کمتر(یا امکان انبوه‌سازی)، صرفه‌های اقتصادی ناشی از صنعتی‌سازی، کاهش نیروی کار، سرعت اجرای بالا، استانداردسازی، امکان دستیابی به کیفیت بهتر و…، در روند تامین مسکن مورد نیاز را مطرح و اجتناب‌ناپذیر می‌کند.
بدیهی است که تغییر مستمر و پیوسته در علوم و تکنولوژی روز، همواره امکانات گسترده‌تری پیش روی روش تولید صنعتی قرار میدهد و میزان انعطاف‌پذیری، دامنه تنوع‌پذیری طرح‌ها و به طورکلی سطح کیفی شاخص‌های مختلف صنعتی‌سازی را
ارتقا می‌بخشد.
آیا از بررسی نمونه‌های تجربه شده در دنیا می‌توان به یک چشم‌انداز روشن از این طرح رسید؟
آنچه از بررسی و مطالعه تجربه‌های صنعتی‌سازی مسکن بیش از هر چیز قابل تعمق است، نحوه برنامه‌ریزی اجرا به روش صنعتی است. در واقع موفقیت یا شکست هر کشور در اجرای این روش، به نوع نگاه و شیوه برنامه‌ریزی سیاست‌گذاران بخش مسکن در آن کشور بستگی دارد. کشورها از لحاظ برخورد با مقوله صنعتی‌سازی مسکن، به دو گروه تقسیم می‌شوند: کشورهایی که در آنها دولت، متولی تامین مسکن است و کشورهایی که در آنها بخش خصوصی متولی تامین مسکن است. در کشورهایی که دولت متولی صنعتی‌سازی مسکن است، تمایل به سمت صنعتی‌سازی مسکن، زمانی پدید آمده که در اثر رویارویی با شرایط مختلف، کشور دچار بحران مسکن شده و برای تامین مسکن مورد نیاز و رفع بحران، نیازمند راه چاره‌ای بوده‌اند.
مطالعات و بررسی‌ها نشان میدهد که تحقق هدف انبوه‌سازی در کوتاه‌ترین زمان ممکن، از طریق صنعتی‌سازی مسکن امکان‌پذیر است. به همین دلیل کشورها به صنعتی‌سازی مسکن روی آورده‌اند اما از آنجا که در شرایط بحران، معمولا هر کشوری با محدودیت‌‌های مالی و اقتصادی روبه‌رو است و از سوی دیگر تامین مسکن مورد نیاز، باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام پذیرد، از این رو موفق‌ترین کشورها در این گروه، توانسته‌اند نیازهای مسکن خود را تنها از جنبه کمی پاسخ دهند و از تامین خواسته‌ها و سلیقه‌های مختلف عاجز مانده‌اند. در حقیقت واحدهای مسکونی ساخته شده به شیوه صنعتی در این گونه کشورها، به واسطه محدودیت بودجه، از کیفیت و تنوع لازم برخوردار نیست. همین امر سبب می‌شود که با گذشت زمان، رفع بحران مسکن و افزایش سطح اقتصادی و رفاهی، این سکونتگاه‌ها دیگر نیازهای کیفی، سلیقه‌ها و خواسته‌های ساکنان آنها را برآورده نکند. نتیجه این نوع نگاه به مقوله صنعت سازی مسکن آن شده که امروزه در بسیاری از این کشورها، روش صنعتی ساخت مسکن، روشی ناموفق و شکست خورده محسوب می‌شود و ساختمان‌هایی که به این روش ساخته شده‌اند، به دلیل عدم تناسب و پاسخگویی به نیازها و خواسته‌های کنونی، فاقد متقاضی و در آستانه تخریب قرار دارند. نوع دوم برخورد با مقوله صنعتی‌سازی مسکن، کشورهایی هستند که در آنها، بخش خصوصی متولی قسمت عمده‌ای از تامین مسکن است. در این کشورها از آنجا که بخش خصوصی، توسط دولت مورد حمایت قرار نمی‌گیرد، از قدرت چندانی برای فعالیت در عرصه مسکن برخوردار نیست.
در ضمن، چون هدف از سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در زمینه مسکن صنعتی، کسب سود بیشتر است، از این رو این بخش در حیطه ساخت واحدهای مسکونی برای اقشار ثروتمند سرمایه‌گذاری می‌کند و به همین دلیل معمولا فعالیت‌های آن در خصوص تامین مسکن عموم جامعه قابل توجه نیست. البته قابل ذکر است که طرحهای به اجرا درآمده توسط بخش خصوصی از یک نقطه قوت نیز برخوردارند و آن اینکه به واسطه رقابت‌پذیربودن و به منظور بقا در عرصه فعالیت، از ویژگی‌های کیفی قابل ملاحظه‌ای برخوردار هستند. بخش خصوصی همچنین با هدف کسب سود بیشتر در این بازار، برای تحقق دو امر تلاش می‌کند: کاهش قیمت تمام شده مسکن و افزایش کیفیت اجرا.
چه کشوری در اجرای صنعتی‌سازی مسکن در دنیا موفق عمل کرده است؟
ژاپن به عنوان یکی از پیشگامان صنعتی‌سازی و به عنوان یک نمونه موفق در سده‌های قبل و نیز در قرن بیستم بر اساس برخی واقعیت‌های تاریخی می‌تواند نخستین کشوری باشد که مسکن را به روش صنعتی تولید کرد. یکی از دلایل این موضوع آتش سوزی مکرر و کامل توکیو و بازسازی آن بود که مدیریت مهندسی این کشور را بر آن داشت تا معضلات مسکن را با روش صنعتی پاسخ دهد. بر اساس گزارش اداره مسکن و توسعه شهری آمریکا، در پایان قرن بیستم، ژاپن کشور اول رده‌بندی صنعتی در جهان از نظر کیفی و بعضا کمی به شمار می‌رود. البته ژاپن برای رسیدن به اهداف خود در زمینه صنعتی سازی مسکن برنامه‌ریزی‌های متعددی انجام داد که یکی از جالب توجه‌ترین آنها اقدام به کوچک‌سازی واحدها با شروع ساخت واحدهایی با مساحت ۲۰ متر مربع در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم بود. البته زیربنای واحدها به تدریج و متناسب به بهبود وضعیت اقتصادی افزایش یافت. علاوه بر این ژاپن با تامین وام بلند مدت بانکی با شرایط مناسب، بستر ایجاد کارخانه‌های انبوه‌سازی مسکن را فراهم کرد. این کشور با تدوین برنامه‌های جامع توانست در سال ۱۹۶۵ میلادی به تولید و اجرای ٣٠ میلیون واحد مسکونی دست یابد و در نهایت موفق شد که طی سال‌های ٨۵ رکورد جدیدی در این زمینه در سطح جهان کسب کند.
آخرین اخبار
منبع: لقمه
بازنشر: ممتاز نیوز