یادداشت / شهر بی‌کلانتر

شکل گیری سینمای ایران بعد از انقلاب اما همزمان شد با پدیده منحوس جنگ ، و نسل تازه ای از قهرمان های سینمایی ظهور کردند ، قهرمان هایی که شخصیتشان برپایه عقاید مذهبی – عرفانی طراحی می شد و معمولا نسبت چندانی با آنچه در واقعیت جامعه می دیدیم نداشتند . مخاطب ایرانی از همین زمان بود که کم کم فهمید باید به سینمای بی قهرمان عادت کند.

در میان بازیگران ظهورکرده بعد از انقلاب شاید تنها جمشید هاشم پور بود که توانست به قامت یک قهرمان – ضدقهرمان دست پیدا کند . بعد از موفقیت خیره کننده تیپ زینال بندری در فیلم تاراج بود که موجی از فیلم های جمشید هاشم پور با کله تراشیده و اندام ورزیده راه افتاد . فیلم هایی گاه با سطح کیفی قابل قبول مثل یوزپلنگ و افعی و نیش و اکثرا سطح پایین و درجه سه اما بسیار پرفروش . پا به سن گذاشتن هاشم پور و البته تغییر ذائقه مخاطب بساط این نوع فیلم ها را هم برچید . فیلم خوش ساخت رنجر آخرین فیلمی بود که هاشم پور را به عنوان یک قهرمان رویاروی سینمادوستان ایرانی قرار داد.

دوره سازندگی – مشخصا از سال هفتاد تا هفتاد و پنج – دوره رنسانس سینمای ایران بود . بینش و ساختار سینماگران ایرانی همپای مردم دچار استحاله شد و پای تیپ ها و شخصیت های تازه به سینما باز شد . از همان دوران بود که کم کم طبقه ای ساختگی و کاملا نامرتبط با واقعیت اجتماعی در سینما خلق و به سرعت بدل به چهره اصلی سینمای ایران شد ، طبقه متوسط . طبقه ای جعلی که درواقع نیم نگاه سینمای ایران به قشر تحصیل کرده و تجددگرایی است که زاده عصر سازندگی است ، دورانی که ایران بزرگ ترین تغییرها را در کوتاه ترین زمان تجربه کرد و جامعه ایرانی به شدت از یادگیری الزامات این تغییر جا ماند . سینمای ایران سال هاست محوریت خود را بر ساختن فیلم های آپارتمانی دربارهٔ این طبقه بنا کرده است ، سینمایی کم رمق و نیمه جان که انگار دیگر قید جذب مخاطب انبوه را زده است.

سینمای ایران اما در لااقل پانزده سال اخیر در حسرت یک قهرمان تمام عیار سوخته و ساخته است . ناتوانی دسته جمعی نویسندگان ، بازیگران و کارگردان های ما در ارائه تصویری کامل و رسا از یک قهرمان ایرانی متناسب با دوران حاضر در کنار شائبه بی میلی حکومت نسبت به ساخته شدن قهرمان ، سبب شده انبوهی از فیلم های جمع گرا ساخته شود که دیدن و ندیدنش بسیار تفاوتی در نگرش اجتماعی و فردی مخاطب ایجاد نمی کند . حتی بهترین فیلم های سال های اخیر ما – به طور مثال دربارهٔ الی ، جدایی نادر از سیمین و آسمان زرد کم عمق – با دیدگاهی مبتنی بر بی اهمیت بودن فرد و تحلیل رفتار فرد به مثابه عضوی از جامعه ساخته شده است و خبری از قهرمان گره گشا یا حتی ضدقهرمان دردسرساز نیست . این گونه است که سینمای ایران سال هاست از فقدان یک شمایل تازه رنج می برد و هیچ کدام از بازیگران ایرانی هم نتوانسته اند چنین جایگاهی برای خود بیابند.

تلاش هایی مانند آژانس شیشه ای ، دوئل ، به رنگ ارغوان ، قارچ سمی و نارنجی پوش را شاید بتوان معتبرترین نمونه های سینمای فردگرا در دوره اخیر سینمای ایران دانست . امسال هم سینمای ایران با شخصیت سرگرد فرامرز تکین قهرمان فیلم استرداد با بازی خیره کننده حمید فرخ نژاد بالاخره موفق شد یک قهرمان نسبتا کامل سینمایی معرفی کند ، اما دریغا که کاستی های فیلمنامه استرداد هرگز امان نمی دهد تا این شخصیت بدل به یک نمونه قابل استناد و یک قهرمان سینمایی ایرانی شود . شاید رنجروی فیلم تنهای تنها تنها را هم بتوان یک قهرمان خاص سینمایی برشمرد ، قهرمانی کنش گر و پیش برنده که به خوبی فضای داستان را مدیریت می کند . اما واضح است که این نمونه های بسیار اندک کافی نیستند . حتی پلیس فیلم گناهکاران هم به رغم تمام تلاشی که فرامرز قریبیان می کند ، از چارچوب کلیشه های معمول فراتر نمی رود و حرف تازه و مهمی نمی شود که اهالی سینما را به شنیدن خود وادار کند .

سینمای بی قهرمان ایرانی ، حالا دیگر بدل به شهر سوخته ای شده که هیچ گردشگری را بخود جذب نمی کند ! ادامه این روند و بازماندن از پیشرفت و دست و پا زدن در باتلاق فیلمهای آپارتمانی که معمولا کپی های ضعیفی از فیلمهای خوب سینمای ایران می باشند ، به سادگی مثل پیچکی مسموم سینمای ایران را از پا در خواهد آورد . قهرمان سینمایی شاید تنها ناجی سینمایی باشد که انگار دیگر کسی دوستش ندارد …

پایان پیام/ 

حمید سلیمی