سفر عاشورایی با دید نمایشی

 به گزارش خبرنگار تئاتر ممتاز نیوز، مردم ایران هرسال در ایام تاسوعا و عاشورا به احترام این روزها دست از کار می‌کشند و بر طبق تقویم ملی ادارات و مدارس تعطیل می‌شوند. در این میان شاید فرصتی برای سفر به شهرهای دیگر پیش‌آید که بواسطه آن بتوانیم با آئین‌های سوگواری نقاط دیگر آشنا شویم.

واقعیت این است که عشق به امام حسین (ع) چنان در دل و جان مردم این سرزمین نهادینه شده که در تمام نقاط این سرزمین حتی دور افتاده‌ترین روستاها آئین‌ها و سنت‌های مخصوص این روز وجود دارند و شامل آئین‌های نمایشی و مویه‌ها و نوحه‌ها می باشند. مثل آیین سنج و دمام بوشهر، کرنانوازی بختیاری،کرنانوازی گیلان، زارزاری، شروه خوانی بوشهر، مارضایی خوزستان، عزا قزوین، مصیبت نامه آذربایجان غربی، بحر طویل، مورسیوگینه لرستان بختیاری، گاه گریوخوانی بختیاری ، چاووشی خوانی مازندران و شهادت خوانی گیلان ،سوگینه فارس(سرکوهی)، غمونه بویراحمدی، چاووشی خوانی تهران همچنین آئین‌های دیگری همچون کتل، الله مزار سوگینه خراسان، سویگنه گیلی آواز غم انگیز، کرب زنی، سوگینه مازندران(طبری)، نقل روز عاشورایی تهرانی‌ها، چاوش خوانی اصفهان، چاق چاقو، کرنا نوازی عزاداری شاه حسین واحسین آذربایجان، سویگنه کردی، سوگینه لری(ساری خوانی)، آیین و سوگینه شاهسون)،علم گردانی، غمونه بویراحمدی چوپان خوانی مازندران و چندین و چند آئین دیگر در همه نقاط ایران برگزار می‌شوند.

یکی از آیین خاص ماه محرم در مازندران آیین ” نخل گردانی “ است. و برگزاری آن به این صورت است که از روز اول تا هفتم محرم مردم به عزاداری می‌پردازند و سعی می‌کنند در این روزها کلیه نذورات خود را ادا کنند و برای مراسم نخل گردانی آماده شوند. در روز هفتم محرم، به کنار نخلی می‌روند و به آن سلام می‌کنند.روز هشتم محرم نخل را خارج می‌آورند و در محله‌ها می‌گردانند مردم نیز به همراه نخل می‌روند.

در روز هشتم، نهم و دهم،همراه نخل گردانی، نذوراتی مانند “شیر” بین مردم توریع می‌شود.نخل را به در هر خانه که می‌برند، صاحب خانه نذر خود مانند شربت ، خرما شیر، دود کردن اسپند را به جای می‌آورد و اگر نذر قربانی کردن گوسفند باشد، قربانی می‌کند. در شامگاه عاشورا، که شام غریبان است، نخل را دور محل می‌گردانند و همه مردم پابرهنه و شمع به دست همراه نخل به امامزاده محل می‌روند و تا صبح به سینه‌زنی و عزاداری می‌پردازند. “آیین نخل‌گردانی مهدی شهر” از سنت های به ثبت رسیده است.

یکی دیگر از آئین‌ها ” طشت گذاری” است که به مناسبت آغاز ماه محرم الحرام در بعضی از مساجد و تکایای استان قزوین با حضور هیات‌های مذهبی و سوگواران امام حسین (ع) برگزارمی‌شود. آیین طشت‌گذاری یکی از سنت‌های رایج دوستداران اهل بیت بین مردم آذری زبان ساکن این استان است. در این آیین، عزاداران و سوگواران امام حسین (ع) طشتی را که داخل آن مقداری آب قرار دارد، به نشانه تشنگی امام حسین (ع) و یارانش در صحرای کربلا به روی دست گرفته و با نوحه سرایی در اطراف آن، مراسم عزاداری ماه محرم و پوشیدن لباس‌های سیاه را آغاز می‌کنند.

در این مراسم همچنین دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی بیرق‌ها و علم‌های خود را آماده کرده و آغاز برنامه‌های ویژه ماه محرم را توسط آن اعلام می‌‌کنند.

آیین سوگواری ˈطوق گردانˈ یکی از آداب و رسوم کهن مردم شهر ساوه در ماه محرم و روز سوم است. در این آیین عزاداران حسینی در قالب هیات‌های سینه زن و زنجیرزن طوق یا علامت آن هیات را به خانه یکی از صاحبان نذر انتقال داده و پس از ذبح گوسفند توسط صاحب نذر، طوق را با آب و گلاب شست و شو می‌دهند. مردم عزادار پس از شست و شو و تزیین طوق، آن را طی مراسمی همراه با نوحه خوانی و مرثیه سرایی با تشریفات خاص جهت ادای سلام به بارگاه “امامزاده سید علی‌اصغر” و مساجد حمل می‌کنند.

مردم ساوه مراسم ˈطوق گردانˈ را بیانگر آغاز حرکت لشکر امام حسین(ع) به سمت کربلا و آغاز عزاداری محبان آن حضرت و تداوم راهش می‌دانند.

“پولکه” مراسم سنتی-مذهبی دیگری است که در واپسین روزهای دهه اول ماه محرم با شکوهی هر چه تمام در بخش‌هایی از جنوب استان آذربایجان شرقی برگزار می‌شود. این مراسم در مناطقی چون روستاهای شهرستان عجب شیر (مانند شیشوان و هروان) و شهرستان بناب با شور و شوق خاصی برپا می‌شود.

“پولکه” نام نوعی توپ آتشین ساخته شده از پارچه است که آن را با سیمی می بندند و بعد از نفت اندود کردن آتش می‌زنند. در شب های نزدیک به تاسوعای حسینی و شب تاسوعا ده‌ها “پولکه” آتشین در میان عزاداری‌های دیگر و در فضای تاریک شب چرخانده می‌شود و این چنین بر ظلمت و تاریکی شب‌هایی چنین غم افزا غلبه می‌شود.

 گروه کثیری از مردم از سایر شهرها و روستاهای آذربایجان جهت ملاحظه مراسم پولکه در ایام محرم به مناطق جنوب استان آذربایجان شرقی سفر می‌کنند. پولکه از منحصر به فردترین مراسم‌های عزای حسینی بخشی از مناطق آذربایجان است که نظیر آن در سایر مناطق شیعه‌نشین جهان برگزار نمی‌شود.

بازگشت اسب بی سرنشین در دشت کربلا هم یکی از غم انگیزترین صحنه‌هایی عاشورا است که به صورت نمادین در شهرهای مختلف آذربایجان شرقی بازآفرینی می‌شود. برای این منظور اسب سفید رنگی که با پارچه‌های سبز و سفید پوشیده شده است را در حالی که آغشته به خون کرده‌اند به آن تیر و پیکان‌های چوبی نیز متصل می‌نمایند و بعضا کبوترهای خونین بال را هم سوار بر اسب کرده و در بین دسته‌ی عزاداران می‌گردانند.

مردان و زنان به احترام ذوالجناح دور این اسب جمع شده و پارچه‌های سبز رنگی که به آن وصل کرده بودند را به عنوان تبرک به خانه می برند.

از دیگر مراسمی که در این ایام برگزار می‌شود ؛ مراسم “چاق چاقو” است. بامداد صبح عاشورای هر سال آئین موسیقایی چاق چاقو برگزار می‌شود . موسیقی این آئین در دستگاه نوا است و دو قطعه سنگ یا چوب تخت در دست هر نفر با نظمی خاص بر هم کوبیده می گردد که ( صدای چاق چاق می‌دهد ) مشابه این آئین در نواحی لاهیجان، آران کاشان، ابیانه، نطنز، سمنان، سبزوار و غیره با عناوینی چون سنگ زنی ، کرب زنی ، کارب زنی ، سنج زنی ، جغجغه زنی همچنان رواج دارد .

مردم استان کردستان هم در ایام محرم هر کدام به نوعی ارادت خود را به امام حسین(ع) و مقوله عاشورا به اثبات می‌رسانند. به طوری که مردم سنندج در شب عاشورا در امامزاده پیر عمر این شهر جمع شده و با روشن کردن شمع به دعا و نیایش و عزاداری می‌پردازند. آیین‌های عاشورایی خاصی نیز در سایر شهرهای استان با آداب و رسوم خاصی همچون طشت‌گذاری، تشکیل حلقه عزا در مقابل مساجد تکایا و حسینیه‌ها با ذکر حسین وای، مراسم گل‌گیران و مجالس روضه‌خوانی و تعزیه‌خوانی که از واپسین روزهای ماه ذی‌الحجه آغاز و تا پایان دهه اول محرم ادامه می‌دهند.

مردم استان کردستان به شیوه‌های سنتی در قالب دسته‌های عزاداری عشق و ارادت خود را به خاندان اهل بیت (ع) و شهدای کربلای معلی ابراز می‌دارند که یکی از این شیوه‌های سنتی مراسم گِل‌گیران در روز عاشورای حسینی و خاص منطقه شهرستان بیجار است. برای اجرای این مراسم، جوانان و مسئولان هیئت‌ها چند روز قبل از عاشورا به یاد خاک کربلا به حاشیه شهر می‌روند و مقداری خاک را تهیه و در جاهای مشخصی در داخل شهر بیجار ناخالصی‌های آن را به وسیله الک می‌گیرند و در صبح روز عاشورا خاک‌ها را با گلاب و آب مخلوط کرده و گل را برای اجرای مراسم گِل‌گیران آماده می‌کنند.

تحقیقات در مورد تعزیه  نشان داده است که بیشترین تعزیه خوانان کشور از شهر تفرش برخاسته اند. تعزیه در تفرش جزیی از زندگی مردم است و همه خانواده‌های تفرشی را درگیر خود کرده است. حسینیه‌های چوبی معروف تفرش با قدمت چندصد ساله یاد تغزیه‌های قدیمی ایران را در گوشه کنار خود جا داده‌اند. این تکیه‌ها آثار تاریخی می باشند که مورد توجه بازدیدکنندگان قرار می‌گیرند.

 تعزیه خوانسار هم از معروفترین تعزیه‌های ایران است این مراسم تعزیه خوانی سنتی هر ساله از روز اربعین حسینی و از ۲۲ تا ۲۸ صفر در امام‌زاده حلیمه خاتون قودجان خوانسار برگزار می‌شود ظرفیت این حسینیه ۲۰ هزار نفر است اما هر ساله حدود ۴۰ هزار نفر برای تماشای این تعزیه‌خوانی سفر می‌کنند.

در این محل ۱۸ نوع تعزیه از وقایع عاشورا از جمله، انواع تعزیه عاشورا، تعزیه مسلم، تعزیه علی اکبر، تعزیه حر، تعزیه قاسم و تعزیه حضرت عباس خوانده می‌شود.بیشتر سرگروه‌های تعزیه‌خوانی از سراسر کشور برای برگزاری این مراسم ویژه حضور پیدا می‌کنند. این موضوع زبانزد است که حدود ۲۵۰ سال از برگزاری این مراسم می‌گذرد، اما گفته می‌شود که حدود ۴۰۰ سال پیش هم در این مکان تعزیه‌خوانی متداول بوده است.

انتهای پیام/