مصطفی کیایی: از روی اجبار فیلم نمی سازم

جشنواره فیلم فجر سی و دو سال پیش با این نیت که قرار است ویترین یک ساله سینمای ایران باشد تاسیس شد ، یکی از اهداف تاسیس این جشنواره بین المللی ارتقای سطح کیفی سینمای ایران و تشویق فیلمسازان به ساخت آثار استاندارد و مطلوب بود. به نظر شما جشنواره فیلم فجر توانسته پس از سی و دو سال به اهداف و چشم اندازهای اولیه خود دست پیدا کند؟
تصور می کنم جشنواره فیلم فجر همچنان یک ویترین خوب برای سینمای ایران است . چون تنها جشنواره ای است که همه فیلم ها با همه نوع گرایش در آن جمع می شوند و مخاطب انبوهی آنها را می بیند و به قضاوت می نشیند . اما نقطه ضعف اساسی این اتفاق هنری را در مشخص نبودن سیاست های کاری اش می دانم . به هر حال تمام جشنواره های مهم دنیا یک سیاست کاری مشخصی دارند اما این سیاست کاری و هدف گذاری در جشنواره فیلم فجر مرتب در حال تغییر است . این نکته هم شاید به این باز می گردد که اصولا سیستم مدیریتی در کشور ما مرتب در حال تغییر است و سیاست ها با تغییر مدیریت ها عوض می گردد
به طور شفاف تر شما فکر می کنید ، جشنواره بین المللی فیلم فجر باید یک دبیرخانه دائمی داشته باشد و یک دبیر برای سال های طولانی؟
بله دقیقا ، اگر دبیر و دبیرخانه جشنواره دائمی باشد سیاست های جشنواره کم کم شکل می گیرد و بر اساس اهداف انتشار یافته دبیرخانه سیاست های شکل می گیرد و در نهایت تکلیف جشنواره فیلم فجر مشخص می گردد.
پس از اکران فیلم “ضد گلوله” فیلمنامه ای را در دست داشتید به نام “آقا زاده ها” که پروانه ساخت نگرفت. بعد از کش و قوس های فراوان به فیلمنامه ای رسیدید با نام “خط ویژه” که اتفاقا این فیلمنامه هم در مرحله صدور پروانه ساخت دچار مشکل شد . سبب اینکه سازمان سینمایی وقت با ساخت “خط ویژه” و “آقا زاده هاگ مشکل داشت چه بود؟
بعد از اکران “ضد گلوله” به خاطر موفقیت هایی که این فیلم برای من داشت پیشنهادهای بسیار بسیاری به بنده شد برای ساخت فیلم سینمایی ، اما متاسفانه بسیار از این پیشنهادها را دوست نداشتم . فیلمنامه ای در دست داشتم که قرار بود قبل از “ضد گلوله” آن را جلوی دوربین ببرم به نام “آقا زاده ها”. اما تهیه کننده آن فیلمنامه یعنی آقای مسعود جعفری جوزانی سفری به آمریکا داشتند و پروسه تولید آن فیلمنامه به عقب افتاد و من در آن بین فیلم “ضد گلولهگ را به تهیه کنندگی آقای رخشان ساختم . بعد از اکران “ضد گلوله” بود که مجددا قرار شد فیلمنامه “آقا زاده ها” را به جریان بیندازیم اما متاسفانه این فیلمنامه پروانه ساخت دریافت نکرد . فیلمنامه” خط ویژه” منبع اصلی اش همان فیلمنامه “آقا زاده ها” است اما نوع نگاه و داستان کمی با آن فیلمنامه متفاوت است . فیلمنامه “آقا زاده ها” چند سرمایه گذار داشت که به سبب عدم صدور پروانه ساخت کم کم سرمایه گذاران از تولید این فیلم انصراف دادند . در دولت قبلی اگر به یاد داشته باشید قبل از ارسال فیلمنامه به ارشاد باید اتحادیه تهیه کنندگان فیلمنامه را می خواند و در صورتی که فیلمنامه شامل ممیزی می شد اشخاصی را برای مشاوره به ما معرفی می کردند ، این پروسه در مورد فیلمنامه “خط ویژه” هم اتفاق افتاد و به ما مشاورینی از طرف اتحادیه معرفی کردند که باید با نظر آنها فیلمنامه را بازنویسی می کردیم ، اما من بسیار از نظرات آن دوستان را قبول نداشتم ، خلاصه با جنگ و دعوای فراوان یک چیزهایی را قبول کردم و یک چیزهایی را نه تا اینکه فیلمنامه به شورای پروانه ساخت ارسال شد . شورای پروانه ساخت هم یک سری اصلاحیه به فیلمنامه زد و عاقبت بدون اینکه پروانه ساخت دائم به ما بدهد به یک پروانه ساخت اصولی بسنده کرد و همه این اتفاق ها زمانی رخ داد که دیگر من سرمایه گذاری نداشتم. بعد از چند ماه که مجددا برای ساخت “خط ویژه” سرمایه گذار پیدا کردم گفتند باید بروی و دوباره درخواست پروانه ساخت بدهی ! و هنگامی که به ارشاد مراجعه کردم گفتند باید اصلاحاتی را به فیلمنامه وارد کنی ! خلاصه دوباره دو الی سه ماهی درگیر گرفتن پروانه ساخت بودیم و بازنویسی هایی را روی فیلمنامه انجام می دادیم تا بتوانیم پروانه ساخت این فیلمنامه را دریافت کنیم . حدودا یک سال پروسه دریافت پروانه ساخت فیلم “خط ویژه” در وزارت ارشاد به طول انجامید تا اینکه در دو الی سه هفته آخر مدیریت جواد شمقدری به یکباره پروانه ساخت این فیلم صادر شد . این را هم بگویم که علاوه بر من کمال تبریزی برای فیلمنامه “قبر دو طبقه” و رضا درمیشیان برای فیلمنامه “عصبانی نیستم گچندین ماه منتظر دریافت مجوز ساخت بودند و همگی ما درست در دو هفته آخر مدیریت شمقدری توانستیم پروانه ساخت دریافت کنیم . در همان زمان بود که آقای لشگری هم به عنوان تهیه کننده به ما اضافه شدند و فیلم را توانستیم عاقبت به تهیه کنندگی و سرمایه گذاری ایشان تولید فیلم را آغاز کنیم.
“خط ویژه” اولین فیلم رسمی ایشان در مقام تهیه کننده است؟
بله.
شما را بیشتر به عنوان یک نویسنده طنز نویس می شناسیم ، چه زمانی که خود شما فیلمی را جلوی دوربین می برید چه زمانی که نگارش فیلمنامه دوستانی مثل سعید آقا خانی را بر عهده دارید . اما “خط ویژه” قصه طنزی را روایت نمی کند و ماجرا کاملا جدی و دور از مسائل کمیک است . کمی در مورد این تغییر گرایش صحبت کنید ، چه چیزی سبب شد وارد این حیطه شوید؟
راستش نگارش بعضی از این کارهای طنز به اجبار بود . اما در مورد فیلم های خودم واقعا چنین نبود. چون من به شدت روی ساخت یک فیلم حساس هستم و حتما باید فیلمنامه ای را بسازم که آن را دوست داشته باشم . اما زندگی به هر حال خرج دارد و من در فاصله ساخت فیلم هایم اغلب مشغول نوشتن سریال برای تلویزیون هستم که حتی روی بعضی از آنها نام خودم را هم نمی گذارم ! صادقانه بگویم چیزی در فیلمسازی من از روی اجبار نبوده و همانطور که گفتم من باید فیلمنامه را دوست داشته باشم . حالا فرق نمی کند آن فیلمنامه طنز باشد و یا جدی . این را هم بگویم که اصلا نمی خواهم خودم را در یک ژانر خاص محدود کنم ، راستش بسیار دوست دارم تجربه کنم و فضاهای مختلف را آزمایش کنم . همین نوع نگاه به سینما سبب می گردد که شاید فیلم بعدی من به طور مثال در ژانر وحشت باشد
تفاوت آشکاری که “خط ویژه” با دو فیلم قبلی شما دارد ، ترکیب بازیگران آن است که عموما چهره های سر شناس و به قول معروف سوپر استار می باشند . کمی دربارهٔ انتخاب این بازیگران صحبت کنید بر چه اساسی به این ترکیب بازیگران رسیدید؟
یکی از سبب های اصلی این نوع انتخاب این بود که ما در فیلمنامه “خط ویژه” تقریبا شخصیت اصلی نداشتیم و همه این کاراکترها به نوعی شخصیت اصلی فیلم قلمداد می شدند . طبیعتا انتخاب این اشخاص و قرار گرفتنشان کنار همدیگر بسیار مهم بود و به چیدمان خاصی نیاز داشت . واقعا این ترکیب به خاطر این نیست که اغلب این دوستان جزء چهره ها و سوپر استارهای سینما می باشند بلکه بیشتر دنبال این بودم که این بازیگران چقدر می توانند در کنار یکدیگر به یک بافت مناسب دست پیدا کنند . یکی از حساسیت های من در فیلمسازی روی بازی بازیگران است و این نگاه در دو فیلم قبلی من هم وجود داشت . با اینکه در “ضد گلوله” و “بعد از ظهر سگی ” با بازیگران خوبی همکاری کردم اما یکدست شدن بازی ها و اینکه بازی کسی خارج نزند برایم بسیار اهمیت داشت . فکر می کنم این یکدست شدن بازی ها در فیلم “خط ویژه” هم رعایت شده و بازی همه این بازیگران خوب در آمده است
همانطور که اشاره کردید فیلمنامه شخصیت اصلی ندارد و کاراکترها در سکانس هایی همدیگر را قطع می کنند ، آیا “خط ویژه” روایتی موازی را دنبال می کند و ساختار ۲۱ گرم وار دارد؟
در نسخه اولیه فیلمنامه روایت موازی بود اما در بازنویسی هایی که انجام دادیم به یک روایت خطی تر رسیدیم . در مقاطعی از فیلم هم ما کاراکترهای داستان را به صورت موازی می بینیم که جایی به هم گره می خورند . تصور می کنم نوع برخورد کاراکترها به هم در اوایل داستان بیشتر شبیه همان مدلی است که شما می گویید.
نوع میزانسن های “خط ویژه” مبتنی بر پلان سکانس و دوربین روی دست است که تفاوت های آشکاری با دو فیلم قبلی شما دارد.
دلیل این نوع میزانسن ها این بود که ما در اغلب سکانس های این فیلم چهار الی پنج بازیگر داشتیم و من بسیار اصرار داشتم که همه این ها را با هم ببینیم و بسیار نباید این آدم ها را بسته ببینیم. همانطور که گفتم ما در این فیلمنامه نقش اصلی نداشتیم و این کاراکترها را به صورت کلی می دیدیم به همین خاطر هم بود که این شیوه را در میزانسن ها انتخاب کردم تا بیننده این شخصیت ها را به صورت یک پکیج ببیند . این نوع دیدن هم به نظرم به صورت دوربین روی دست و سکانس پلان اتفاق می افتاد . این را هم بگویم که این نوع میزانسن آسان نیست. چون اگر هر کدام از این بازیگران نقصی در در اجرایشان وجود داشت مجبور بودیم کل سکانس را تکرار کنیم
قبل از فیلمبرداری تمرین هم داشتید؟
تمرین میزانسنی نداشتیم ، اما چند جلسه دورخوانی داشتیم
دو فیلم قبلی شما با بازخورد مثبت مخاطبین عام روبه رو شده و فروش بسیار خوبی را در گیشه داشتند ، تصور می کنید این اتفاق در مورد “خط ویژه” هم تکرار خواهد شد؟
بله من تصور می کنم “خط ویژهگ بیشتر از دو فیلم قبلیم با مخاطب عام ارتباط بر قرار کند و فیلم پر فروش تری خواهد شد.
و مخاطب خاص چطور؟
در این مورد هم تصور می کنم همان اتفاقی که در مورد “ضد گلوله” افتاد ، حتی بیشتر در مورد این فیلم اتفاق بیفتد . تا الان که چند منتقد سخت گیر این فیلم را در اکران خصوصی دیده و بسیار از نتیجه کار راضی بودند اما در نهایت باید فیلم را در سالن مطبوعات و با طیف گسترده تری از جامعه مطبوعاتی دید. تلاش من این بود که هر دو طیف خاص و عام با فیلم ارتباط بر قرار کنند . اصلا به چنین سینمایی اعتقاد دارم و تصور می کنم سینما در درجه اول یک صنعت است و باید فیلمی را ساخت که ضمن حفظ استانداردهای فنی و فیلمنامه ای ،مخاطبین انبوهی را نیز به سالن های سینما بکشاند
و سخن آخر؟
مضمون این فیلم دغدغه من بوده و فکر می کنم در ادامه گرایش فکری من در دو فیلم قبلی باشد . همان دغدغه های اجتماعی که در دو فیلم قبلی دیدید اینجا هم رعایت شده و تصور می کنم مخاطب از هر قشری همذات پنداری کند . این فیلم حرف بسیار از اشخاص جامعه است . “خط ویژه” را تقدیم به کسانی می کنم که بسیار چیزها اذیتشان می کند و ما هم اذیت شدیم که این فیلم را بسازیم.