حبه قندی در گلوی سینمای ایران

در باب فتنه ۹۱ سینما

حبه قندی در گلوی سینمای ایران

علی افشار

حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی. نهادی که در جنجال‌های اخیر سینمای ایران، همیشه یک پای اعتراض بوده است. بعضی از کارشناسان معتقدند حوزه، مسبب اصلی فتنه ۹۱ سینمای ایران است و البته بعضی دیگر، «تولید نشدن فیلم باارزش در حوزه هنری در سال‌های اخیر» و «تصمیم گیری به اکران نشدن فیلم‌ها در سینماهای پرتعداد حوزه» را حق این تشکل می‌دانند و آتش فتنه را در جایی دیگر می‌جویند. تحلیل‌گرانی هم می باشند که معتقدند اصولا فتنه‌ای که سینمای امروز کشور را به سکته ناقص رسانده، نه متوجه حوزه هنری است و نه سازمان سینمایی و دشمنی دیگر وجود دارد که دور و بر ما نیست.

حوزه‌ای که خودش نیست

حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی در سال‌های تولد سینمای انقلاب، نقش مهمی داشته و این نقش غیرقابل انکار است. ممکن است در این خانه هم شهید آوینی، مجیدی و هنرمند و سیدضیاهاشمی آمد و رفت داشته باشند و هم در مقاطعی از این تاریخ، امثال مخملباف و نوری‌زاد. هم سلحشور در آن کار کرده باشد هم جیرانی. اما باید دید وظیفه حوزه هنری چیست؟ قطعا وظیفه حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، نه ساخت فیلم «آب و آتش» در دوران اصلاحات بوده و نه حالا مخالفت با اکران «من مادر هستم». نه آن فیلم جنجالی با تعاریف ساخت فیلم در حوزه می‌خواند و نه حالا، این قدر پافشاری و سیاه‌نمایی علیه یک فیلم بخش خصوصی. انگار حوزه هنری، این روزها وظیفه اصلی خود که فیلمسازی است فراموش کرده. حوزه هنری، اداره نظارت و ارزشیابی نیست. شورای فرهنگ عمومی نیست. کمیسیون فرهنگی مجلس نیست. انصار حزب‌الله هم نیست. جالب آن که این روزها دوست دارد روی همه این تشکل‌ها هم اثر بگذارد. و متاسفانه گذاشته است. پروژه نگرانی از وضعیت سنیما، از حوزه هنری کلید خورد. بهار امسال، این حوزه هنری بود که از فیلم‌های مسئله دار سال صحبت کرد و بعد، شهرداری را هم‌سو با خود کرد و بعد، انصار حزب‌الله را. مطلوب نیست اسم این کار را تشویش اذهان گذاشت اما در عمل چنین اتفاقی افتاده است. می‌خواهم بگویم اقدامات رسانه‌مدار حوزه هنری همه بهانه‌ است. بهانه و ابزاری برای سرپوشی بر فعالیت ضعیف در حوزه تولید. کافی است یکی از برنامه‌های «هفت» را که با حضور معاون سینمایی حوزه هنری روی آنتن شبکه سه رفت و در آن، کارنامه‌ای در زمینه تولید فیلم از سوی مسئولان حوزه ارائه نشد، مثال بزنم. آمار نشان می‌دهد حوزه هنری به نسبت دهه ۶۰، ۷۰ و ۸۰ در زمینه تولید فیلم، بسیار کم‌کار شده و دائم دم از کارهایی می‌زند که قرار است تولید کند. در حوزه پخش هم که چندان فعالیتی ندارد.

پخش نیرو در رسانه‌ها و جوسازی

حوزه هنری به طور رسمی حامی یک خبرگزاری رسمی است. حالا همه می‌دانند آنچه در آنجا می‌گذرد، «جانبدارانه» است. مخاطب آن خبرگزاری به این آگاه است. پس تلاشی هم برای اقناع مخاطب نمی‌کند. جالب آن که آن خبرگزاری در هفته‌های قبل، با اضافه کردن یک نیروی مدیریتی در بخش فرهنگی، تندتر از قبل هم شده است. از چند خبرگزاری رسمی و غیررسمی دیگر هم البته پالس‌هایی می‌رسد که تلاش حوزه هنری در یکسو کردن جریان رسانه‌ای را نشان می‌دهد. اضافه شدن یکی از کارمندان قبلی حوزه هنری به یک خبرگزاری رسمی دیگر از جمله این تلاش‌هاست.
مسئولان فعلی حوزه هنری بیش از آن که کاری قابل دفاع در عرصه هنر – و به ویژه سینما- انجام دهند، بیشتر دوست دارند دل مسئولان را از این بابت به دست آورند که بسیار دغدغه دارند. از این بابت بیشترین انرژی و دغدغه حوزه هنری، به کار رسانه‌ای معطوف شده. برپایی جشنواره، تولید مجله و پایگاه اینترنتی‌های خبری و البته همان طور که اشاره شد، حمایت و خط‌دهی به رسانه‌ها.

تناقض در اعتراض‌ها

ظاهرا معترضان به فیلم فریدون جیرانی در هدف‌گذاری اشتراکی هم ندارند. فقط می‌دانند باید معترض باشند. در برنامه زنده تلویزیونی، گفته می گردد من کلیت فیلم را قبول دارم و بارها از آن دفاع کرده‌ام و فقط نام فیلم و چند بخش آن مشکل دارد. دیگری هم می‌گوید کل فیلم مشکل ندارد و فقط آن بخش که به اشتباه قوه قضائیه را زیر سئوال برده مشکل دارد. فردای آن روز اما، معترضان خیابانی، چیز دیگری می‌گویند و کل فیلم را مستهجن می‌نامند. درست مثل رفتاری که اوائل امسال صورت گرفت و اهداف هم البته برآورده شد: ریزش مخاطب در سالی که می‌توانست پرفروش‌ترین سال سینمای این سال‌ها باشد و در نهایت، ایجاد فضای پرفشار و ناامن برای تهیه کننده در بخش تولید فیلم تازه و پخش کننده در بخش نمایش فیلم‌های آماده اکران. قطعا طراحی و رسیدن به این اهداف را نمی‌توان به پای شورای فرهنگ عمومی و انصار حزب‌الله و مردم نوشت. دغدغه‌های عمومی، در جای خود محترم‌اند و کسی حق ندارد جلوی خواست مردم بایستد، اما آیا تعطیلی سینما، خواست مردم است؟

حبه قند در گلو مانده!

آقای میرکریمی سناریوی مقابله حوزه هنری با متولیان سینمای ایران را از جشنواره بیست و هشتم فیلم فجر آغاز کرده بود. آن روز که او بسیار بی مقدمه آمد و گفت دوست ندارد اگر «یه حبه قند» (محصول آن سال حوزه هنری) نامزد دریافت جایزه شد، از داوران این دوره جشنواره جایزه بگیرم. چرا؟ چون در طیف داوران آن جشنواره از دوستان خانه سینمایی‌اش خبری نبود و «علی معلم» و «ابوالقاسم طالبی» (که در آن زمان نزدیک به معاونت سینمایی بودند)، عضو پررنگ هیئت داوران بودند. آن دیالوگ در رسانه‌ای که با مدیران سینمایی ضدیتی علنی داشت، مثل جرقه‌ای بر بشکه نفت بود تا داوران یکی یکی موضع‌گیری کنند و دست آخر، «مهدی مسعودشاهی» دبیر جشنواره را وادار به واکنش علیه کار غیرحرفه‌ای سازنده فیلم حوزه هنری و دفاع از حقانیت داورانش کند. ماجرا گذشت و به شکلی دیگر در قالب تقابل سازمان سینمایی و خانه سینما، ادامه یافت. فیلم میرکریمی هم اکران شد و حوزه، برای اکران این فیلم سنگ تمام گذاشت، تا جایی که قرار بود فیلم نماینده ایران برای ارسال به اسکار انتخاب شود. «یه حبه قند» از سوی کمیته ارسال فیلم به اسکار انتخاب شد و بعد، به واسطه مناسبات جهانی و مقابله با ساخت فیلم موهن علیه پیامبر اسلام، به آکادمی اسکار ارائه نشد. واکنش مسئولان حوزه در این میان، دفاع از این اقدام بود، اما میرکریمی، واکنشی پر از طعنه داشت. اگر یادتان نیست، آن واکنش چنین بود: «به عنوان نویسنده، کارگردان و تهیه‌کننده فیلم از همه چیز بی‌خبرم و برای خودشان بریدند و دوختند.مسئولین حوزه هنری هم از هرگونه توافقی در این زمینه بی‌اطلاعند. عملکرد آقایان و سیاست‌هایشان اجازه نمی‌دهد باور کنیم این تصمیم خالی از هر گونه، کینه و تظاهر است. به هر حال من «یه حبه قند» را برای کشورم ساختم و مزدم را از مردم گرفته‌ام و هیچ طلبی از کسی ندارم.ای کاش فیلم دیگری انتخاب می‌شد تا این فرصت برای سینمای نجیب ایران باقی می‌ماند. در آرزوی روزهای خوش آینده بر محمد و آل محمد صلوات می‌فرستم. »
به عبارتی دیگر، اگر به عنوان مثال فیلم «آلزایمر» برای اسکار انتخاب می‌شد و بعد به مصلحت جلوی اعزام آن به اسکار گرفته می‌شد، آقای میرکریمی خوشحال می‌شد. گرچه ظاهرا او باید از بابت این که فیلمش در جایی نرفته که در آن فیلم موهن تولید شده، خوشحال‌تر باشد…
این ماجرا را ورق زدم تا به یادداشت اخیر آقای میرکریمی برسم. یادداشتی که در ظاهر هم‌سو با جامعه سینمایی کشور، تصمیم شورای صنفی و مدیران سینماست. یادداشتی با این متن: «دیشب فیلم جیرانی را در سینما جوان دیدم و نفهمیدم چرا با پخش آن مخالفت می‌شود. باید پذیرفت که در داخل هر اخطار اجتماعی، واقعیتی تلخ نهفته است و نمی‌توان از این منظر به لحن بی‌پروا و احیانا تلخ یک فیلم ایراد گرفت.»
نمی‌خواهم بگویم بوی ردگم کنی به مشام می‌رسد اما شما آیا باور می‌کنید متحد حوزه هنری در این اثنا بیاید و بگوید « نفهمیدم چرا با پخش آن مخالفت می‌شود!». آیا آقای میرکریمی، تصمیم حوزه هنری را نمی‌فهمد؟ یا قصد دارد افکار عمومی را به بازی بگیرد؟
«من مادر هستم» شاهکار نیست. یک فیلم مثل سایر فیلم‌های فریدون جیرانی است که اگر کمی عمق اجتماعی بیشتری داشت، سوتعابیر امروزی هم شاملش نمی‌شد. اتفاقا شاید از بسیاری از حرف‌های فیلم – به واسطه تلاش نویسنده در تقبیح گناه و جرائم اخلاقی و اجتماعی- هم سو با سیاست‌هایی باشد که حوزه هنری باید آنها را دنبال کند و شاید هم آقای میرکریمی از این باب، مدافع فیلم شده است؟!

بازی با لفظ ارزش‌ها‌

دعوای اول سال حوزه هنری و سازمان سینمایی، وقتی سروکله «کلاه قرمزی و بچه ننه» پیدا شد، غائله پیدا کرد آنقدر ورق به سرعت برگشت که بسیار‌ها تصور کردند منظور حوزه هنری از لفظ ارزشی، فیلم میلیاردی «کلاه قرمزی» است. حتی مردم عادی هم به این قضیه شک کردند. وقتی «کلاه قرمزی» رفت، مسئولان حوزه باز یاد لیست سیاه افتادند و به خاطر آوردند که باید علیه فیلمی که روابط نامشروع و مشروب‌خواری را نشان می‌دهد، موضع بگیرند اما آنقدر فراموشکار بودند که از یاد بردند که همین چند هفته پیش، یکی از همین فیلم‌ها (بغض) را در سینمایشان نشان داده بودند و آن موقع، ارزش‌ها به خطر نیفتاده بود.

مشروب در فیلم سال حوزه هنری!

در فیلم «قلاده‌های طلا» (ابوالقاسم طالبی) فیلمی که بهار امسال حوزه هنری در کشور نقش عمده‌ای در ثبت فروش آن داشت و به نوعی فیلم سال حوزه هنری در بخش اکران محسوب می‌شود، شخصیت‌های منفی انواع جرائم را مرتکب می‌شوند. مشروب می‌خورند، آدم می‌کشند. همه این‌ها هم به تصویر کشیده می‌شود. چون متأسفانه یا خوشبختانه سینما همین است. هنر تصویر است. ابوالقاسم طالبی در اولین فیلم خود هم کاراکترهای منفی را مشروب‌خوار و کاراکترهای مثبت را نمازخوان تصویر کرده بود. آیا می‌توان با افکار عمومی بازی کرد و این دو فیلم را زیر سئوال برد؟ «فحشا»یی که بنیانگذار فقید انقلاب اسلامی دم از مخالفت با آن زد و در مقابلش از سینما دفاع کرد، این نبود که برای تقبیح اعمال، در سینما روایت حداقلی از جرم و گناه هم دیده نشود، که اگر چنین شود، چیزی از سینما باقی نمی‌ماند. آن سخن تاریخی، قطعا مخالفت با فیلمفارسی‌های قبل از انقلاب بود که در آنها ، بی‌ربط و باربط، به خاطر گیشه، یک صحنه کافه و رقص و آواز باید گنجانده می‌شد تا اگر فلان فیلم تلخ اجتماعی نمی‌توانست گیشه داشته باشد، گیشه به واسطه آن صحنه و درج آن در پوستر و سردر سنیما تضمین شود. با فیلم‌هایی که قهرمان سمپاتیک فیلم اعمالی انجام می‌داد که جامعه را با الگویی غلط همراه می‌کرد. پس از انقلاب، سینما از اجتماع و التهابات آن دور نبود. اتفاقا بسیاری از فیلم‌های دهه ۶۰ سینمای ایران، در نقد آسیب‌های اجتماعی (مثل اعتیاد) ساخته شدند و مخاطبان بسیاری هم داشتند. بگذریم از این که بسیاری از آنها که به تازگی با پدیده سینما آشنا شده‌اند، تفاوت عکس با سینما را نمی‌دانند و از نظر ایشان، احتمالا فیلم‌های برجسته تاریخ سینما «چشمان باز بسته» کوبریک هم که فیلمی به شدت اخلاق‌گراست، یک فیلم کاملا مستهجن لقب خواهد گرفت!
«من مادر هستم» فیلم مورد بحث این روزها، در نگاهی مشابه اما روایتی متفاوت با سریال «مرگ تدریجی یک رویا» طبقه‌ای از جامعه را (با تقبیح میخوارگی و بی هویتی فرهنگی و …) نقد می‌کند و حالا عجیب است که در سال پخش آن سریال از سیما کسی به خیابان نریخت و بیانیه نداد و امسال چنین اتفاقاتی رخ می‌دهد! عجیب نیست؟

حبیب ایل‌بیگی- امیرحسین علم‌الهدی

شاید اهالی سینمای ایران، انتظار بیشتری از «حبیب ایل‌بیگی» و «امیرحسین علم‌الهدی» داشتند. ایل بیگی مدیر روابط عمومی اولین جشنواره فیلم فجر در زمان معاونت جواد شمقدری (که اختتامیه معروف آن دوره را همه یادمان هست) به عنوان کارمند مجرب معاونت سینمایی وزارت ارشاد و بنیاد فارابی طی دو دهه قبل، اگر می‌خواست، می‌توانست حوزه هنری را به سمت حمایت از سینما تشویق کند. و نقشی بیشتر از یک ناظر در رودررویی خیابانی کنار ساختمان وزارت ارشاد را ایفا کند. نمی‌دانم شاید این منش دلسوزانه، توقع بسیاره از حدی از یک کارمند باشد اما ایل‌بیگی را مثمرثمرتر از این شناخته بودم. یا آقای علم‌الهدی که یک کارشناس خبره در باب پخش فیلم است و شاید بتوان گفت بیش از هر کس دیگری، جایش در چارت سازمان سینمایی خالی است. او (که آمار پرفروش‌ترین سالن‌‌های پایتخت را بهتر از هر کس دیگری دارد) باید حوزه هنری را مجاب می‌کرد که «آزادی» را از نمایش فیلم‌هایی که حوزه هنری در لیست سیاه قرار داده، محروم نکنند. حال چرا این کار را نکرده آیا این جای سئوال ندارد؟ آیا هر که در کوچه و خیابان به این مسئله فکر کند، یا برایش سئوالی در این زمینه پیش بیاید، وابسته به جایی است؟ آیا پرسیدن سئوال‌های عادی، عجیب است؟

مهندسی مدیریت آینده سینما

گفته می‌شود تیم مدیریتی حوزه هنری ممکن است مدیران آتی فرهنگ و هنر کشور باشند. قطعا با قدرت و نیرویی که این تشکل دارد، خواهد توانست آینده بهتری را برای این سینما رقم بزند. احتمالا دوستانی که این روزها، هم‌سو با حوزه هنری فریاد می‌زنند هم در تیم آینده فرهنگی کشور «سهم» خواهند داشت اما همین دوستان می‌دانند در آینده باید با همین جماعت معترض روبه‌رو شوند؟ جماعتی که صاحبان اصلی سنیمای کشورند و این روزها رنجور و داغان از سیاست‌بازی‌ها، بازیگرانی که علیه تصمیمات حوزه هنری نامه امضا کرده‌اند، سینمادارانی که نمی‌دانند از وضعیت اقتصادی گلایه کنند یا از فیلم نداشتن و ریزش مخاطب به واسطه جوسازی‌ها و دیگران. گرچه مهندسی مدیریت آینده سینما، اگر به گونه‌ مدیریتی حوزه هنری باشد که در سال سه فیلم تولید می‌کند و جلوی اکران فیلم‌های پرفروش سال در سالن‌هایش (سالن‌های مهم اکران کشور) را می‌گیرد، غیرقابل تصور است. آیا می‌توان چشم‌انداز روشنی را در این زمینه متصور بود؟

مشت بی‌هدف

یادمان هست آن روزهایی را که «آدم برفی» و «دیدار» حوزه هنری توقیف شدند و چند سال بعد آمدند و روی پرده رفتند و امروز حتی معترضان به آن فیلم‌ها به یاد نمی‌آورند که چرا به فیلم داود میرباقری و محمدرضا هنرمند اعتراض کرده بودند. این که آیا هدف، آن فیلم‌ها و سازندگانشان بودند یا «سیاست» هدف بود؟ یا روزهایی که منجر به پایین آوردن فیلم «سنتوری» در روز اول اکران آن – در زمان مدیریت آقای جعفری جلوه- بر سنیمای ایران شد. پس از سال‌ها کار مطبوعاتی، می‌دانم که نباید خود را وارد دعوایی می‌کردم که سهم من از آن، تنها یک مشت بی‌هدف خواهد بود و بس. اما به عنوان کسی که هم با تیم رسانه‌ای حوزه هنری کار کرده‌ام و هم با تیم رسانه‌ای معاونت سینمایی، و همواره استقلال را به منفعت‌طلبی ترجیح داده‌ام، مطمئنم که چند سال بعد به این روزها فکر خواهیم کرد و افسوس خواهیم خورد که چرا بی‌تفاوتی را به واکنش ترجیح دادیم.

انتهای خبر / شبکه خبری سینمای ایران/ کد خبر ۳۸۷۹۷