نویسنده : سعیده میرزایی محیط زیست یکی از چالش‌هایی بوده که همواره زندگی مردم را تحت تاثیر قرار داده است اما علی‌رغم نقش مسائل زیست محیطی در زندگی مردم، این موضوع کمتر مورد توجه مسوولان بوده است، به طوریکه سوءمدیریت در ادوار مختلف موجب شده شاهد وارد آمدن خسارت‌های فراوانی به محیط زیست کشورمان باشیم. مسوولان مدام از تلاش برای رفع مشکلات زیست محیطی سخن می‌گویند اما در عمل، نه تنها کمتر شاهد برداشته شدن گام‌های جدی برای رفع این معضلات هستیم بلکه هرچند وقت یک‌بار، معضلات زیست محیطی تازه‌ای سرباز می‌کند که تبعات آن تا مدت‌ها گریبانگیر مردم خواهد بود. برای بررسی مسایل زیست محیطی کشور، با دکتر مصطفی سلیمی کارشناس محیط زیست گفتوگو کردیم. دکتر سلیمی دارای مدرک دکترای محیط زیست است و مهمترین معضلات محیط زیست ایران را در این گفتوگو مورد بررسی قرار داده‌ایم.گفت‌و‌گوی«مردم‌سالاری» با این کارشناس محیط زیست را می‌خوانید.مهمترین چالش‌های زیست‌محیطی حال حاضر ایران را چه مسائلی می‌دانید؟در حال حاضر کشور ایران از لحاظ مسائل زیست‌محیطی با موارد مختلفی رو‌به‌رو است که مهمترین آنها آلودگی هوا، آلودگی آب‌های زمینی و زیرزمینی، کمبود آب شیرین در اکثر استانها، تخریب جنگل‌ها به منظور راه‌سازی، جاده‌سازی، خشک‌شدن دریاچه‌ها و تالاب‌ها و هورهای موجود در کشور در اثر دخالت بیش از حد اراده انسانی در روند و کار طبیعت خدادادی مانند سد سازی و بستن راه‌های ورودی آب رودخانه‌ها به دریاچه‌ها و تبدیل جنگل‌ها و مراتع به زمین‌های کشاورزی و فضاهای قابل سکونت برای انسان و بروز پدیده گرد و غبار و ریزگرد در کشور است که در زمان فعلی به بزرگترین و زیان‌بارترین معضل زیست‌محیطی تبدیل شده است.یکی از مسائل مهم زیست محیطی کشور در حال حاضر چالش دریاچه ارومیه است. نظر شما در مورد از بین رفتن دریاچه ارومیه که به مرگ این دریاچه تشبیه شده است چیست؟دریاچه ارومیه سومین دریاچه شور بزرگ در دنیا است که در اثر سوء رفتار انسانی و سوءمدیریت به این وضع اسفناک و دردآور تبدیل شده است. این دریاچه که اکنون همه مردم و مسوولان شاهد مرگ تدریجی آن هستند در سال ۱۹۷۶ میلادی از سوی یونسکو به عنوان یک ذخیره زیستی و یکی از تالاب‌های بین‌المللی جهان در مجامع بین‌المللی محیط زیست به رسمیت شناخته شد و این فاجعه برای یک ذخیره زیست محیطی بین‌المللی جز در سایه سوءمدیریت و راه‌افتادن موج سدسازی در کشور طی سه دهه گذشته و به دنبال آن، احداث ۳۸سد بزرگ و کوچک در حوزه آبریز دریاچه ارومیه رخ نداده است. تمامی رودخانه‌ها در مسیر حوزه آبریز دریاچه ارومیه با سد مسدود شده و روستاهایی که در حاشیه شرقی دریاچه بوده خالی از سکنه شده‌اند. البته در خصوص خشک‌شدن دریاچه ارومیه نمی‌توان از گرم شدن تدریجی هوا و خشکسالی که گریبانگیر کشور بوده است هم چشم پوشید.خشک شدن دریاچه ارومیه چه تبعاتی برای کشور دارد؟خشک شدن دریاچه ارومیه از جنبه‌های مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و چه بسا بین‌المللی تبعات یا شاید حتی هزینه‌های زیادی را بر کشور تحمیل می‌کند چرا که با خشک شدن این دریاچه زندگی طبیعی در آن منطقه تا حدود زیادی فلج می‌شود و به واسطه نبود آب کافی برای کشت و زرع مردمان محلی و روستاییان ساکن در اطراف این دریاچه که کسب و کار اصلی‌شان کشاورزی و دامداری است و از این راه امرار معاش می‌کنند با مهاجرت به شهرها زمینه‌ساز افزایش جمعیت و در پی آن ایجاد بحران‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی می‌شوند. در حوزه بین‌الملل هم، چون این دریاچه در یونسکو ثبت بین‌المللی شده است و ایران در حفظ و صیانت از آن تعهد دارد در مظان اتهام در جوامع بین‌المللی و افکار عمومی قرار خواهد گرفت و مدیران و مسوولان مرتبط با حوزه محیط زیست درکشور باید با اتخاذ تصمیمات درست و دور از احساس زمینه‌سازی احیا و جان بخشیدن دوباره به این دریاچه را فراهم کنند که این از دشت نمک کنونی دوباره به دریاچه‌ای پرآب و زنده تبدیل شود. همانگونه که از قدیم هم گفته‌اند آب منشا حیات است و هرجا که آب مناسب باشد تمامی چرخه‌های زندگی رونق می‌گیرد. بد نیست بدانید در کشورهای توسعه‌یافته مانند آمریکا که کشوری صنعتی هم محسوب می‌شود زمانی‌که مطلع شدند وجود برخی سدها برای کشور و محیط‌زیستشان زیان‌بار است حتی اقدام به تخریب آنها کردند.شما در جایگاه یک کارشناس محیط زیست به ریزگردهای موجود در کشور به عنوان یکی از معضلات مهم و بارز زیست‌محیطی در سالیان اخیر اشاره کردید. نظرتان در مورد منشا بروز این ریزگردها و گرد و غبارها چیست؟همانگونه که اشاره شد در حال حاضر پدیده گرد و غبار و هجوم‌ریزگردها در کشور به یکی از چالش‌های مهم در امر محیط زیست و برای مسوولان کشور تبدیل شده است. شهروندان کشور به خصوص شهروندان ساکن شهرهای جنوبی، غربی و جنوب‌غربی را بیشتر تحت تاثیر خود قرار داده و مسائل و مشکلات فراوانی از جمله به خطر انداختن سلامتی همه مردم را در پی داشته است که حتی شهرهای مرکزی و شمالی کشور مانند تهران، اصفهان و استان البرز و… هم از این پدیده در امان نبوده‌اند. چنانکه شواهد و مدارک موجود نشان می‌دهند. منشا این ریزگردها و در پی آن بروز گرد وغبار در ایران، کشورهای همسایه مانند عراق، کویت، عربستان و سوریه هستند و سهم عراق در میان این کشورها برجسته‌تر است چرا که خشک شدن تالاب هورالعظیم در مرزهای ایران و عراق، سدسازی و ذخیره کردن آب برای مصارف مختلف از سوی کشور ترکیه و عراق، عملا منجر به عدم رعایت حقابه پایین دست حوزه‌های آبخیز منطقه شده است که این رویکرد به خشک شدن تالاب‌ها، رودخانه‌ها، نیزارها و تالاب‌های پایین دست منجر شده و کانون‌های گرد وغبار را شکل داده است. البته ناگفته نماند خشکسالی، فقدان پوشش گیاهی مناسب، کاهش بارندگی در سالیان اخیر و در پی آن پایین آمدن رطوبت هوا تخریب مناطق جنگلی و مراتع کشور عراق نیز در بروز این پدیده نقش قابل توجهی دارند.شما چه راهکارهایی را برای مقابله با این پدیده مخرب در کشور پیشنهاد می‌کنید؟در خصوص مبارزه با پدیده گردو غبار، دولت‌های درگیر در این معضل تعهدات کنوانسیونی و مشخصی در قبال یکدیگر ندارند اما عرف بین‌المللی و اصول کلی حقوقی موید این امر است که دولت‌ها باید مانع وارد شدن آسیب و ضرر به همسایگان خود شوند. در چنین فضایی باید از طریق معادلات سیاسی و اصول دیپلماسی فعال و مسالمت‌آمیز اختلافات بررسی شود و دیپلماسی از طریق مذاکره بهترین راه‌حل برای از بین بردن مساله و ارائه راهکارهای مناسب و ایجاد همکاری بین کشورهای درگیر است و این امر قطعا به یک اراده قوی و مدیریت کارآمد مسوولان محیط زیست کشور نیازمند است. البته در امر مبارزه با ریزگردها کشور ایران فعالیت‌هایی در خصوص امر مالچ‌پاشی در صحراها و بیابان‌های کشور عراق با توافق طرفین داشته ولی عملا دستاورد قابل توجهی در پی نداشته است و فعالان محیط‌زیست هم در خصوص عدم تاثیر این امر اعتراضاتی را داشته‌اند. و در حال حاضر نیز مذاکراتی در حال انجام است که امید است نتیجه‌بخش باشد. و به این معضل بزرگ ملی و منطقه‌ای پایان دهد.نظر شما در خصوص کشیدن و انتقال آب دریای خزر به کویر لوت چیست و این موضوع را چگونه تحلیل می‌کنید؟جای تعجب است در شرایطی که ما شاهد خشک شدن دریاچه ارومیه و دیگر تالاب‌ها و هورها در کشور هستیم حرف از انتقال آب دریای خزر به کویر لوت زده می‌شود و این امر مصداق بارز ضرب‌المثل «از طلا بودن پشیمان گشته‌ایم مرحمت فرموده ما را مس کنید» است چرا که مسوولان مرتبط به جای انتقال آب به کویر لوت بهتر است، فکر نجات دریاچه ارومیه باشند. قطعا کسی از کویر انتظار آب و سرسبزی ندارد و نام کویر خود گویای همه چیز است و همگان کویر را با هوای گرم و خشک و شن‌های روانش می‌شناسند. ضمن اینکه کویر خود محیطی بسیار ارزشمند و با تنوع زیست محیطی منحصر به فرد و با جمعیت جانوری بسیار متنوع و مخصوص به خود نیازمند حفاظت است. پس انتقال آب به این مکان باز هم دستکاری در محیط زیست طبیعی خواهد بود و کاری عجیب وغریب محسوب می‌شود و قطعا نتیجه‌ای هم در بر نخواهد داشت و فقط در حد یک حرف است و در همین حد هم باقی می‌ماند و اگر همت و اراده‌ای در امر محیط زیست وجود دارد آن را در حفظ و احیای وضع موجود محیط زیست کشور به کار برند و نگذارند در اثر بی‌توجهی، اکوسیستم کشور مورد تهاجم و تخریب قرار گیرد و اگر حساسیتی در حوزه محیط زیست است در خصوص حفظ و نگهداری آن باشد و خصوصا احیای زندگی در دریاچه ارومیه.در خصوص ارتباط توسعه پایدار و محیط زیست چه نظری دارید و در کل توسعه پایدار در کشور ما وجود دارد یا به بیراهه رفته است؟توسعه پایدار یا sustainable development در حقیقت ایجاد تعامل میان توسعه و محیط زیست است این عنوان برای نخستین بار در سال ۱۹۸۰ در گزارش سازمان جهانی حفاظت از منابع طبیعی آمد و در توصیف وضعیتی به کار برده شد که بیانگر این واقعیت بود که توسعه نه تنها برای طبیعت مضر نیست بلکه به یاری آن هم می‌آید و در واقع توسعه پایدار محل تلاقی جامعه، اقتصاد و محیط زیست است.اغلب کارشناسان این موضوع معتقدند یکی از اجزای جدایی ناپذیر توسعه پایدار در سطح جهانی حفظ استانداردهای زیست محیطی و تلاش جهت کاستن مضرات زیست محیطی توسعه است. امروزه موضوع حفاظت و صیانت از محیط زیست و جلوگیری از تخریب آن به عنوان یکی از مهمترین چالش‌های فراروی جامعه جهانی مطرح شده و در این راستا کنوانسیون‌های منطقه‌ای و بین‌المللی زیادی نیز برای جلوگیری از تخریب محیط زیست در سطح جهانی منعقد شده است. در خصوص کشور ایران و مساله محیط زیست می‌توان گفت ایران با معضلات قابل توجهی از جمله دریاچه ارومیه و خشک شدن آن، هدر رفت انرژی، آلودگی هوا و آب خصوصا در سال‌های اخیر با بروز پدیده ریزگردها به خصوص در شهرها، مناطق صنعتی و همچنین تولید انبوه زباله روبرو است که در نتیجه باید برای رسیدن به توسعه و همه جانبه و پایدار به مسائل زیست محیطی توجه ویژه‌ای صورت پذیرد.نقش شهروندان، نخبگان و محققین را در حوزه حفاظت از محیط زیست چگونه ارزیابی می‌کنید؟نقش شهروندان در حفاظت و صیانت از محیط زیست و طبیعت غیرقابل اغماض و چشم پوشی است و شهروندان باید در کنار مسوولان و نخبگان در حفظ این نعمت خدادادی که در کشور ما به وفور دیده می‌شود در حفظ و احیای محیط زیست فعالیت داشته باشند و با تشکیل «NGO » و کانون‌های مردمی نسبت به مسائل محیط زیست در کشور حساس و فعال عمل کنند. البته نا گفته نماند در کشور ما پتانسیل‌ها و ظرفیت‌های مردمی و قانونی خوبی در این راستا وجود دارد و تشکل‌های مردم نهاد زیادی شکل گرفته ولی به دلایل مختلف و اعمال سلایق گوناگون برخی از مسوولین به رشد و بالندگی قابل توجهی نرسیده و تاثیرگذاری قابل ملاحظه‌ای را نداشته‌اند و این مورد نه به خاطر کم کاری و عدم توجه مردم بلکه به دلیل ضعف سیستم‌های اجرای آن و حساسیت و حاشیه‌های کاذب و اعمال سلایق شخصی و غیرکارشناسانه در آن بوده است.لذا با توجه به ظرفیت‌های قانونی چنانکه به صراحت در قانون، حمایت دولت از نهادهای مردمی آمده است، انتظار می‌رود نخبگان فعال و پر انرژی در تمامی زمینه‌ها در کشور خصوصا محیط زیست حضور داشته باشند و فضا برای حضور فعالان و متخصصان این عرصه و مردم مهیا شود و مردم و دوستداران طبیعت و محیط‌زیست با حساسیت فراوان در این امر مسوولان را هم به عرصه بکشند و ناظر برکار آنها در این حوزه باشند. و احیانا بی‌توجهی آنها را گوشزد نمایند و در جهت حفظ محیط زیست مسوولین دلسوز را یاری دهند و از آنها حمایت نمایند و در جهت رشد آگاهی عمومی و مشارکت عمومی نیز فعالیت نمایند.کشور ما در سطح سازمان‌های بین‌المللی و کنوانسیون‌های بین‌المللی محیط زیست دارای چه جایگاهی است؟کشور ایران در عرصه بین‌الملل به عنوان یکی از کشورهای پیشرو در عرصه حفاظت از محیط زیست و در پی رسیدن به توسعه پایدار است و در راستای رسیدن به این اهداف در کنوانسیون‌های مختلف بین‌المللی عضویت دارد. لازم به ذکر است ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی و سوق‌الجیشی که در خاورمیانه دارد مسائل زیست محیطی آن با مسائل امنیتی و سیاسی کشور در ارتباط است. موارد مختلفی از این پدیده‌های طبیعی مانند خلیج‌فارس و دریای خزر بروز ریزگردها در کشور با منشاء کشورهای عربی به دلیل مشترک بودن با کشورهای همسایه جزو مهمترین پدیده‌های طبیعی است که گستره آن به مسائل سیاسی خواه‌ناخواه کشیده می‌شود که مسائل زیست محیطی این پدیده‌های طبیعی جز از راه دیپلماسی، توافق و سیاست‌پیشگی به طور مناسب حل نخواهد شد و با توجه به تنوع موضوعات و مباحث این حوزه باید تلاش‌های عمیق و فراوان درون بخشی و فرامرزی صورت پذیرد و با کشورهای دیگر در حوزه بین‌الملل فعال و مقتدرانه در تعامل باشیم.البته ناگفته نماند در عرصه بین‌المللی با توجه به اینکه ایران در خصوص حفاظت از دریاچه ارومیه به عنوان یک پدیده زیست‌محیطی که ثبت جهانی شده است تعهد بین‌المللی دارد و وضعیت کنونی و مرگ این دریاچه برای همه اسفناک و دردناک است یا حفاظت از تالاب انزلی که خبر ساخت میان‌گذر روی آن همچنان به گوش می‌رسد و وضعیت تالاب پریشان و هامون تا حدودی وجهه ایران را در عرصه بین‌الملل خدشه‌دار کرده است چراکه خصوصا موضوع دریاچه ارومیه چشم تمامی دوستداران محیط‌زیست را به ایران دوخته است و تاکنون نیز قدم قابل توجهی برای جلوگیری از مرگ و تلاش برای احیای دوباره بزرگترین دریاچه آب شور جهان مشاهده نشده که این مسائل شرایط کشور را در حوزه محیط زیست در عرصه بین‌الملل متزلزل کرده است که ضرورت دارد مسوولین امر خصوصا وزارت نیرو نسبت به تعهد خود مبنی بر رعایت سهم آب دریاچه ارومیه اقدام عاجل نمایند.آقای دکتر، زمزمه‌هایی در خصوص احداث جاده و پالایشگاه در تالاب بین‌المللی میانکاله و احداث جاده در تالاب انزلی به گوش می‌رسد. شما به عنوان یک فعال و کارشناس محیط زیست چه نظری در این‌باره دارید؟با کمال تاسف تالاب بین‌المللی میانکاله در معرض خطر جدی و دست‌درازی بشر برای پیشبرد اهداف صنعتی و رسیدن به نیازهای خود قرار دارد و خبر احداث پالایشگاه به عنوان یکی از پروژه‌های نفتی در اطراف این تالاب و مسیر پیاده بر روی آن جزو خبرهای ناگواری است که اگر به فعل برسد تهدیدی جدی برای این محیط بکر طبیعی و بین‌المللی خواهد بود و در ورطه تخریب و نابودی جدی و غیرقابل جبران قرار خواهد گرفت و قطعا این امر برای هیچ‌کسی قابل پذیرش نخواهد بود و مسوولین مربوطه به عنوان متولی این امر باید با تمام قوا با بروز این پدیده مبارزه کند و این سرمایه‌های ملی را برای آیندگان حفظ کند و اجازه ندهد بیش از این محیط زیست کشور دچار آسیب شود و مسوولان در اذهان عمومی و در عرصه‌های بین‌المللی در مظان اتهام قرار گیرند چرا که ایران در عرصه بین‌المللی برای حفاظت و صیانت از این موارد تعهد دارد و باید پاسخگو باشد و از بین رفتن تالاب‌های میانکاله و انزلی، دریاچه ارومیه و… دیگر موارد یک فاجعه ملی و خلاف رسیدن به توسعه پایدار تلقی می‌شود. لازم به ذکر است این موارد جز در سایه مدیریت کارآمد و قوی و اتخاذ تصمیمات درست و بجا محقق نخواهد شد.به عنوان سوال آخر شما نقش رسانه‌های گروهی خصوصا رسانه ملی را در گسترش و ارتقای فرهنگ محیط زیست در ایران چگونه ارزیابی می‌کنید؟همان‌طور که قبلا مطرح کردم مهمترین عامل در حفظ و صیانت از محیط زیست مدیریت و کارآمدی آن است که اگر همسو با شهروندان باشد نتایج قابل توجه و خوبی را به همراه خواهد داشت.مدیران و مسوولان در خصوص همراه کردن شهروندان با ایده‌ها و اهداف خود باید در زمینه فرهنگ‌سازی مناسب و درست بین آنها اقدامات گسترده‌ای را انجام دهند که در اینجا نقش رسانه ملی غیر قابل اغماض خواهد بود. به طور مثال در خصوص آلودگی هوای تهران که یکی از مسائل و معضلات همه مردم تهران است رسانه ملی باید در وهله نخست فرهنگ استفاده از حمل ونقل عمومی را به همگان منتقل کند. چرا که رسانه ملی بزرگترین و موثرترین راه برای فرهنگ‌سازی و انتقال آن به همه مردم در تمامی زمینه‌ها است.در خصوص ترغیب شهروندان به استفاده از حمل ونقل عمومی، شهرداری تهران با احداث خطوط BRT، احداث ایستگاه‌های جدید مترو، خرید واگن و غیره کارهای بزرگی انجام داده است ولی شاید به اندازه‌ای که رسانه ملی و رسانه‌های دیگر در فرهنگ‌سازی استفاده از وسایل حمل ونقل عمومی نقش دارند شهرداری و دیگر دستگاه‌های مسوول اعم از راهور، نیروی انتظامی وغیره موثر نباشند و اگر این فرهنگ‌سازی به صورت صحیح صورت پذیرد و به شهروندان منتقل شود علاوه بر کاهش آلودگی از بار ترافیکی شهر هم به صورت قابل ملاحظه‌ای کاسته می‌شود و در کل علاوه بر ایجاد فرهنگ مناسب در جامعه به اقتصاد کشور و صرفه‌جویی در مصرف سوخت هم کمک بسزایی خواهد شد یا در مورد کاهش تولید زباله و بازیافت آن که از معضلات کلان‌شهرها است، رسانه‌ها به ویژه رسانه ملی نقش موثری دارد. که باید با احساس وظیفه و حساسیت بالا اقدام نمایند که امید است اینگونه شود.
نظرتان را در مورد مطلب فوق بنویسید. نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.